Chronic Kidney Disease, isang silent killer na dapat paghandaan

ni PAO Deputy Chief Dr/Atty. Erwin P. Erfe, M.D. @Sabi ni Doc | March 24, 2026

Dear Doc Erwin, 

Maraming salamat sa inyong walang sawang pagtugon sa aming mga tanong tungkol sa kalusugan. Dahil sa inyong column sa BULGAR, lalong lumalawak ang aming kaalaman kung paano iiwas sa sakit at paano mas aalagaan ang aming sarili.

Nakakabahala lang po dahil may kapitbahay ako na 28-anyos pa lang ay nag-uumpisa nang mag-dialysis dahil sa Chronic Kidney Disease (CKD). Ano po ang CKD? Bakit po kaya tila pabata nang pabata ang nagkakaroon ng sakit na ito, at ano po ang mga paraan para maiwasan namin ang ganitong karamdaman? – Izza

---

Maraming salamat sa iyong liham Izza. Tunay na nakakabahala ang kuwento tungkol sa iyong kapitbahay, ngunit sa kasamaang palad, hindi na ito pambihira sa ating panahon. Marami sa atin ang nagugulat na ang mga sakit na dati ay kadalasang matanda lang ang nagkakaroon, gaya ng Chronic Kidney Disease o CKD, ay unti-unti nang bumibiktima sa mas nakababatang populasyon. Mahalagang maunawaan natin kung bakit ito nangyayari at kung paano natin mapoprotektahan ang ating mga bato o kidneys habang maaga pa.

Ayon sa Philippine Society of Nephrology (PSN)–samahan ng mga dalubhasa sa kidneys, ang CKD ay ang unti-unting paghina ng ating mga bato sa loob ng tatlong buwan o higit pa. Isipin ninyo ang inyong mga bato bilang ang "filter" o tagasala ng inyong katawan; sila ang naglilinis ng dumi sa dugo, nagbabalanse ng tubig, at tumutulong sa pagkontrol ng ating presyon. Kapag ang mga batong ito ay napinsala, hindi na nila nagagawa ang kanilang tungkulin nang maayos. Ang masaklap dito, ang kidney damage ay madalas na "irreversible" o hindi na naibabalik sa dati kapag malala na ang pinsala. Para itong isang gripo na may baradong filter; habang tumatagal, lalong bumibigat ang trabaho ng mga kidneys hanggang sa tuluyan na itong masira at kailanganin na ng dialysis o transplant.

Bakit nga ba tila "pabata nang pabata" ang tinatamaan nito? Ang sagot ay nasa ating modernong pamumuhay. Ang mabilis na takbo ng buhay ngayon ay nagtulak sa marami, lalo na sa mga kabataan, na umasa sa "convenience foods.” Ang ating kinahihiligang "unli" culture—mula sa unli-rice hanggang sa mga maaalat na sawsawan, de-lata, at instant noodles—ay punumpuno ng sodium. Ang sobrang asin, na pinanggagalingan ng sodium, ay lubos na nakakasama sa ating katawan dahil pinatataas nito ang presyon ng dugo na direktang sumisira sa maliliit na ugat sa loob ng ating mga bato. 

Bukod sa madalas na pagkain ng mga maaalat, mahilig din sa matatamis na inumin gaya ng milk tea at softdrinks na mataas ang sugar content, kaya mas maagang nagkakaroon ng Diabetes at Hypertension ang mga Pilipino—ang tinatawag ng mga eksperto na "silent duo" na pangunahing sanhi ng pagkasira ng bato.

Bukod sa maling diyeta, isa ring dahilan ang kakulangan sa galaw. Dahil sa mga trabahong nakaupo lang sa harap ng computer at pagkahilig sa gadgets, marami ang nagiging "obese" o labis ang timbang, na isa ring malaking risk factor sa CKD. Hindi rin natin dapat kalimutan ang masamang gawi ng "self-medication." Marami sa atin, kapag nakaramdam ng sakit ng katawan o ulo, ay agad na umiinom ng mga pain relievers nang walang payo ng doktor. Kung ididikit pa rito ang bisyo ng paninigarilyo at pag-inom ng alak, ay mas mataas ang posibilidad na masira ang ating bato.

Binabansagan ngayon ng mga eksperto na isang "silent killer" ang CKD dahil sa maagang yugto ng karamdamang ito ay karaniwang walang nararamdamang anumang sintomas. Maaaring pakiramdam mo ay malakas ka pa, ngunit ang totoo ay unti-unti nang bumababa ang kakayahan ng iyong bato na linisin ang iyong dugo. Lalabas lamang ang mga senyales gaya ng pamamanas ng paa, madaling pagkapagod, pangangati ng balat, at pagbabago sa ihi (gaya ng pagbula o madalas na pag-ihi sa gabi) kapag nasa stage 4 o 5 na ang sakit. Sa puntong ito, madalas ay huli na ang lahat at tanging dialysis o transplant na lamang ang paraan upang madugtungan ang buhay.

Ngunit huwag kayong mawalan ng pag-asa dahil marami tayong magagawa upang hindi humantong sa ganitong sitwasyon. Ang pinaka-epektibong depensa ay ang regular na pagpapatingin sa doktor. Kung ikaw ay mayroon nang high blood o diabetes, ang pag-inom ng gamot sa tamang oras at pagsunod sa diet na payo ng doktor ay hindi dapat ituring na pabigat kundi isang mahalagang proteksyon para sa iyong kinabukasan.

Simulan nating baguhin ang ating nakagawian: bawasan ang alat, piliin ang mga sariwang pagkain kaysa sa mga de-lata, at uminom ng sapat na tubig araw-araw sa halip na matatamis na juice o soda. Ang ating mga bato ay parang mga tahimik na bayani na hindi nagrereklamo hangga’t kaya pa nila, kaya tungkulin nating pakinggan sila bago pa sila tuluyang sumuko. Para sa ating mga nasa "middle-age" at maging sa mga kabataan, ang pinakamagandang pamana na maibibigay natin sa ating pamilya ay ang ating malakas na pangangatawan. Huwag nating hintayin na ang "silent epidemic" na ito ay kumatok sa ating pintuan. Tandaan, ang pag-iingat at pagbabago ng lifestyle ay laging mas mura, mas madali, at mas masaya kaysa sa anumang gamutan sa ospital. (Sarrah F. Serrano, MD)

---

Maraming Salamat sa inyong pagliham sa Sabi ni Doc at nawa’y magpatuloy sa pagbuti ang inyong kalusugan. Kung may mga katanungan pa, mag-email lamang sa Sabi ni Doc sa e-mail address na erwin.erfe@gmail.com o sa doc.bulgar@gmail.com