Mga epekto ng gadgets sa mental health at pag-uugali ng mga kabataan

ni PAO Deputy Chief Dr/Atty. Erwin P. Erfe, M.D. @Sabi ni Doc | April 12, 2026

Dear Doc Erwin,

Maraming salamat po sa inyong patuloy na pagbabahagi ng makabuluhang kaalaman sa Sabi ni Doc column ng BULGAR. Bilang isang masugid na tagasubaybay, malaking tulong sa aming pang-araw-araw na pamumuhay ang inyong mga artikulo.

Ako po ay may mga anak na madalas gumagamit ng cellphone, tablet, at computer para sa pag-aaral at libangan. Napapansin ko na minsan ay umaabot na sila ng madaling-araw sa paggamit ng gadgets.

Nais ko sanang magtanong tungkol sa screen time. Ano ba ang tamang limitasyon ng screen time para sa mga bata ayon sa kanilang edad? Ano ang maaaring epekto ng sobrang paggamit ng gadgets sa kanilang pamumuhay? Totoo bang nakakaapekto ito sa kanilang mental health at behavior? Ano rin ang mga simpleng paraan upang matulungan silang magkaroon ng balanse sa paggamit ng gadgets? Maraming salamat po sa inyong gabay.

— Anita

---

Ang screen time o oras ng paggamit ng gadgets ay bahagi na ng pang-araw-araw na buhay ng bata at matanda. Kabilang dito ang panonood ng telebisyon at paggamit ng cellphone, tablet, at computer para sa trabaho, pag-aaral, at libangan. Dahil dito, mahalagang malaman kung gaano karami ang sapat at ligtas na paggamit nito.

Ayon sa mga rekomendasyon mula sa mga organisasyon tulad ng World Health Organization at American Academy of Pediatrics, may gabay sa tamang screen time batay sa edad. Para sa mga batang wala pang dalawang taong gulang, inirerekomenda ang pag-iwas sa screen maliban sa video calls. 

Para sa edad dalawa hanggang limang taong gulang, nililimitahan ito sa hanggang isang oras bawat araw, at mas mainam kung may gabay ng magulang at de-kalidad ang pinapanood. Para sa mga batang anim hanggang labindalawang taong gulang, inirerekomenda ang isa hanggang dalawang oras bawat araw, habang inuuna ang tulog, pag-aaral, at pisikal na aktibidad. Sa mga kabataan at matatanda, walang eksaktong limitasyon, ngunit binibigyang-diin ang balanse at pag-iwas sa labis na paggamit, lalo na bago matulog.

Sa isang pag-aaral na inilathala sa JAMA Pediatrics noong 2019, nakita na ang mga batang lumalampas sa dalawang oras na screen time bawat araw ay nagkaroon ng mas mababang kasanayan sa wika at sa pag-iisip. Sa isa pang pag-aaral sa The Lancet Child & Adolescent Health noong 2018, ipinakita na ang mga batang may sapat na tulog, limitadong screen time, at regular na pisikal na aktibidad ay mas may maayos na kalusugang pisikal at mental.

May malinaw na epekto ang sobrang paggamit ng gadgets. Sa mga bata, ito ay nauugnay sa kakulangan sa tulog, hirap sa atensyon, at pagtaas ng panganib ng pagtaba dahil sa kakulangan sa pisikal na aktibidad. Nakikita rin ang pagbabago sa pag-uugali tulad ng pagiging iritable at pagtaas ng antas ng pagkabalisa. Sa mga matatanda, karaniwang nararanasan ang pagkapagod ng mata, pananakit ng leeg at likod, mababang kalidad ng tulog, at pagkapagod ng isip. Sa isang pag-aaral sa Sleep Health Journal noong 2020, ang paggamit ng gadgets bago matulog ay konektado sa mas maikling oras ng tulog at hindi sapat na pahinga.

May ilang pag-aaral na nagpapakita ng benepisyo ng screen time kapag tama ang paggamit nito. Nakakatulong ito sa pag-aaral, trabaho, at komunikasyon. Sa panahon ng online learning at work from home, mahalaga ang papel ng gadgets sa pang-araw-araw na gawain. Dahil dito, hindi layunin ang ganap na pag-iwas, kundi ang maayos na pagkontrol ng oras at paggamit.

Upang makamit ang balanse, mahalagang magtakda ng malinaw na oras ng paggamit. Halimbawa, maaaring iwasan ang gadgets habang kumakain at itigil ang paggamit nito isang oras bago matulog. Mainam din na magtalaga ng mga lugar sa bahay na walang gadgets, tulad ng kwarto ng bata. Mahalaga rin ang papel ng magulang at nakatatanda bilang halimbawa, dahil ginagaya ng mga bata ang kanilang nakikita. Dapat ding hikayatin ang ibang aktibidad tulad ng pagbabasa, paglalaro sa labas, at pakikipag-usap sa pamilya. Ang screen time ay kailangang bantayan hindi lang sa tagal ng oras, kundi pati sa kalidad ng pinapanood.

Mahalagang suriin ang epekto ng oras na ginugugol sa paggamit ng screen sa tulog at kalusugan, maging sa pakikipag-ugnayan sa iba. Sa ganitong paraan, matutukoy kung balanse pa ang paggamit ng gadget.

Ang screen time ay bahagi na ng modernong pamumuhay. Hindi ito mawawala, ngunit ang wastong paggamit nito ay may malaking epekto sa kalusugan. Ang tamang screen time ay hindi lamang nakabase sa tagal ng oras, kundi sa kalidad ng paggamit, uri ng nilalaman ng mga pinapanood o kinokonsumong media, at sa epekto nito sa ating katawan at isipan. (GPM)

---

Maraming Salamat sa inyong pagliham sa Sabi ni Doc at nawa’y magpatuloy sa pagbuti ang inyong kalusugan. Kung may mga katanungan pa, mag-email lamang sa Sabi ni Doc sa e-mail address na erwin.erfe@gmail.com o sa doc.bulgar@gmail.com

Karapatan at pananagutan sa pagbibigay ng donasyon

ni PAO Chief Persida Rueda-Acosta @Magtanong Kay Attorney | April 12, 2026

Ang isang tao ay mayroong karapatan na ipagkaloob ang kanyang mga ari-arian sa ibang tao nang kusang loob. Ang pagbibigay ng kusang loob ng ari-arian sa ibang tao habang siya ay nabubuhay pa ay tinatawag na isang donasyon. Ang donasyon ay isang akto kung saan ang isang tao ay magbibigay ng isang bagay o ari-arian pabor sa ibang tao na tumatanggap nito.  Ito ay nakasaad sa Artikulo 725 ng New Civil Code of the Philippines kung saan naihayag na: 

“Article 725. Donation is an act of liberality whereby a person disposes gratuitously of a thing or right in favor of another, who accepts it.”

Upang maging epektibo ang isang donasyon, kinakailangan na ang donee o ang pinagbigyan nito ay tanggapin ang bagay na ibinigay sa kanya, sang-ayon sa nakasaad sa Artikulo 734 ng New Civil Code of the Philippines:

“Article 734. The donation is perfected from the moment the donor knows of the acceptance by the donee.”

Ang pagbibigay ng donasyon ng isang tao ay naayon sa mga limitasyon na isinasaad ng batas, katulad na lamang na ang maaari lamang ibigay ay iyong mga ari-arian lamang niya sa kasalukuyan. Ito ay alinsunod sa batas kung saan nakasaad na: 

“Article 750. The donation may comprehend all the present property of the donor, or part thereof, provided he reserves, in full ownership or in usufruct, sufficient means for the support of himself, and of all relatives who, at the time of the acceptance of the donation, are by law entitled to be supported by the donor. Without such reservation, the donation shall be reduced in petition of any person affected.”

Kaugnay nito, sinasabi naman ng Artikulo 751 ng pareho pa ring batas na ang future property o ang mga magiging ari-arian ng isang donor sa hinaharap ay hindi maaaring maging bahagi ng isang donasyon:

“Article 751. Donations cannot comprehend future property. 

By future property is understood anything which the donor cannot dispose of at the time of the donation.”

Kapag hindi napanagutan ng nagpapaupa ang kanyang obligasyon na ito ay maaaring maging sanhi ng pagtatapos ng kontrata ng pagpapaupa o kaya naman ay pagkakaroon ng pananagutan sa pagbabayad ng kaukulang danyos ukol sa pinsala o paghihirap na natamo ng nangungupahan.

Cong. Sarah Elago, umaalma sa diumano'y baluktot na prayoridad ng administrasyon sa krisis sa langis

ni Pablo Hernandez @Prangkahan | April 12, 2026

CONG. SARAH ELAGO, INOKRAY SI PBBM, ANG BILIS DAW MANGHINGI NG EMERGENCY POWER PERO ANG BAGAL UMAKSYON SA EXCISE OIL TAX CUT – Binatikos ni Sarah Elago si Ferdinand Marcos Jr. dahil sa umano’y mabilis nitong paghingi ng emergency powers, ngunit mabagal naman sa pag-aksyon sa pagsuspinde ng excise tax sa langis.

Ayon kay Elago, may punto ang kritisismo sa isyung ito dahil ang pagsuspinde sa oil excise tax ang isa sa inaasahang hakbang ng mga tsuper ng pampublikong transportasyon upang kahit paano ay mabawasan ang kanilang gastos sa krudo. Gayunman, hanggang ngayon ay wala pa ring malinaw na aksyon mula sa Pangulo hinggil dito. Tsk!

XXX

MANONG CHAVIT, TILA MAY MALAKING 'PASABOG' KAYA IMBESTIGASYON SA FLOOD CONTROL SCANDAL SA ABRIL 14, 2026 IPINA-CANCEL NI SEN. LACSON – Dapat sana’y kasabay ng impeachment hearing ng House Justice Committee sa Abril 14, 2026 ang imbestigasyon ng Senate Blue Ribbon Committee, kung saan nakatakdang maging resource person si dating Ilocos Sur Governor Chavit Singson sa isyu ng flood control scandal.

Gayunman, sa kabila ng kahandaan ni Singson na humarap sa pagdinig, ipinakansela ni Senador Ping Lacson ang naturang hearing.

Tila may malaking “pasabog” si Singson, kung kaya’t biglaang umatras at agad ipinakansela ang senate probe sa naturang isyu. Boom!

XXX

SAGAD SA BUTO ANG KASAMAAN NG MGA VLOGGERS NA GUMAGAWA NG FAKE NEWS – May kumakalat na pekeng balita sa social media na pumanaw na umano si Pangulong Ferdinand “Bongbong” Marcos Jr. sa St. Luke’s Hospital dahil sa kanser, ngunit ito ay walang katotohanan.

Ang naturang fake news ay mabilis na kumalat online at nagdulot ng kalituhan, kabilang ang mga maling pahayag mula sa ilang vloggers at social media users. Maging ang ilang tagasuporta ay naimpluwensiyahan din ng maling impormasyon.

Dahil dito, muling pinaalalahanan ang publiko na maging mapanuri at i-verify muna ang mga balita bago ito paniwalaan o ibahagi, upang maiwasan ang pagkalat ng disinformation. Tsk!

XXX

DAPAT YATA MAG-SEMINAR SI PBBM KAY MAYORA LENI SA TAMANG SERBISYO SA PANAHON NG KRISIS – Noong Abril 7, 2026, sinabi ni Leni Robredo na kung sakaling tumagal pa ang oil crisis, ipatitigil muna niya ang ilang infrastructure projects sa Naga City na hindi naman gaanong kailangan sa kasalukuyang sitwasyon. Ayon sa kanya, ang pondong matitipid mula rito ay ire-realign para sa fuel subsidy at ayuda sa mga residente na apektado ng krisis.

Samantala, ikinumpara ito ng ilan sa naging aksyon ng pambansang pamahalaan sa ilalim ni Ferdinand Marcos Jr., na umano’y patuloy pang hinahanap ang mas epektibong paraan para tugunan ang epekto ng oil crisis.

Ayon sa kritisismo, dapat umanong pag-aralan ang ganitong uri ng diskarte sa lokal na pamahalaan upang mas mapalakas ang agarang tulong sa mga mamamayan sa gitna ng krisis. Period!