Karapatan ng mag-live-in partner sa ari-ariang kanilang naipundar

ni Atty. Persida Rueda-Acosta - @Magtanong Kay Attorney | March 20, 2022

May mga pagkakataon na kung minsan ang isang babae at isang lalaki ay nagsasama bilang mag-asawa kahit na hindi sila kasal. May kani-kaniya silang dahilan kung bakit hindi sila nagpapakasal. Maaari rin namang hindi sila pinapayagang magpakasal dahilan sa mayroon itong balakid. Sa alinmang sitwasyon, ang batas ay naglaan ng mga alituntunin na dapat din nilang sundin.

Nagtalaga rin ang batas ng kanilang mga karapatan upang maprotektahan ang kanilang mga kalagayan pati ang mga magiging bunga ng nasabing pagsasama. Bagama’t hindi ito maluwag na tinatanggap sa lipunan ang batas ng tao ay nagtalaga ng kanilang mga karapatan.

Kung ang isang lalaki o babae na mayroong kapasidad para magpakasal ay magsasama sa iisang bubong bilang mag-asawa nang walang kasal o kaya naman ang kanilang kasal ay walang bisa (void) ang kanilang mga sahod o suweldo ay pag-aaari nila nang pantay. Lahat ng ari-ariang kanilang makukuha sa pamamagitan ng kanilang pagsisikap, industriya o trabaho ay pamamahalaan ng mga alituntunin ng co-ownership.

Ipinagpapalagay ng batas na pantay ang kontribusyon ng bawat panig sa nasabing ari-arian.

Ang mga ari-ariang nabili o nakuha ng mga ito habang sila ay nagsasama, sa kawalan ng pruwebang kontra rito ay ipinagpapalagay na nakuha sa pamamagitan ng kanilang pinagsamang pagsisikap, trabaho o industriya at ang mga ito ay pag-aari nila nang pantay. Sinuman sa dalawa ang hindi nakapagbigay ng kontribusyon sa pagbili ng nasabing ari-arian ay ipinagpapalagay na kasamang nag-ambag kahit pa nga sabihing siya ay nasa bahay lamang para pangalagaan ang tahanan at ang pamilya.

Sa ganitong uri ng pagsasama, walang sinuman sa mga panig ang puwedeng magbenta o magsangla ng alinman sa mga pag-aari nilang kumon habang sila ay nagsasama na walang pahintulot ang bawat isa sa kanila. Ang pagbabawal na ito ay mananatili hanggang sa mawakasan ang kanilang pagsasama.

Kapag ang kasal ay walang bisa at isa sa mga partido rito ay “in bad faith” at ang isa naman ay “in good faith” ang hati ng partidong in bad faith sa pag-aaring kumon ay mapupunta sa kanilang mga common children. Kapag wala naman silang anak ay mapupunta ito sa mga iba pang descendants ng nasabing partido. Sa kawalan ng mga ito, mapupunta ang nasabing parte sa inosenteng partido.

Kung ang pagsasama naman ay iba sa mga nabanggit sa itaas, iyon lamang mga ari-arian na nakuha ng mga partido sa kanilang aktwal na kontribusyon ng pera, trabaho o industriya ang pag-aari nilang dalawa. Ito ay ayon sa proporsyon ng kanilang aktwal na kontribusyon.

Subalit sa isang sitwasyon na ang isa sa mga partido sa ganitong uri ng pagsasama ay may balidong kasal sa ibang tao, ang kanyang hati sa co-ownership ay mapupunta sa absolute community property or conjugal property.