Ka Jose, tinig ng maralita, pumanaw na sa edad na 56

Fr. Robert P. Reyes / KaPaaYapaan

Limampu’t anim na taong gulang lamang si Jose Morales nang pumanaw ito noong ika-24 ng Pebrero, 2020. Malaking kawalan ang pagpanaw ng isa sa mga kinikilalang “tinig ng maralita.”

Matagal na nating kilala si Ka Jose at sa katunayan, nagkasama na kami sa sari-saring pagkilos upang ipaglaban ang karapatan ng iba’t ibang sektor.

Hindi na mabilang ang aming pagtutulungan sa mga pagkilos laban sa hindi makatarungang demolisyon, pagsulong ng “in site relocation” o ang pagtatayo ng pabahay na hindi lalayo sa kabuhayan ng mga apektadong maralitang taga-lungsod.

Magtagumpay man o hindi ay hindi nawala si Ka Jose sa tabi ng mga maralitang taga-lungsod upang isulong ang kanilang mithiin at ipaglaban ang kanilang karapatan. At siyempre, parang labanan ng higanteng Goliath at batang si David ang mga eksenang ito.

Sa panig ng mga maralita si Ka Jose nakaharap at nakikipag-usap siya sa mga matataas na opisyal ng National Housing Authority (NHA), kapulisan, Malacañang, Presidential Commission on the Urban Poor (PCUP), Department of Interior and Local Government (DILG), mga mayor, media at iba pa.

Samantala, ang kuwento naman ng pustiso ni Ka Jose ang paboritong biruan naming dalawa mula’t sapul ng aming pagkakaibigan. Pero sa totoo lang, wala talaga siyang suot na pustiso. Umabot pa sa hamon na magpagawa lamang siya ng pustiso ay sasagutin ko na ang gastos nito.

Ngunit, hanggang sa kahuli-hulihang sandali hanggang sa kanyang kamatayan ay hindi gumamit ng pustiso si Ka Jose.

Hindi malinaw sa atin kung bakit nito pinanindigan hanggang sa dulo ang hindi gumamit ng pustiso. Ito kaya ay protesta sa patuloy na pagpapabaya ng pamahalaan na bumuo ng matinong programa ng pabahay para sa maralita o baka dahil dito siya nakilala anuman ang kanyang ginagawa at saanman siya naroroon? At tulad ng kanyang pustiso, hindi na rin lumipat ng tirahan si Ka Jose sa ilalim ng tulay sa tabi ng isang bahagi ng Ilog- Pasig.

Kapwa hindi totoo ang dalawa — hindi totoong ngipin ang pustiso (na kailanman ay hindi niya ginamit) at hindi rin totoong “bahay” ang bahay sa ilalim ng tulay sa tabi ng Ilog- Pasig na mapanganib tuwing tag-ulan at panahon ng bagyo.

Ngunit sa kabila ng dalawang tila hindi totoong aspeto ng buhay ni Ka Jose — ang kanyang bahay sa ilalim ng tulay na hindi maituturing na tama at ligtas at ang kawalan niya ng ngipin o pustiso upang makakain nang maayos, nanatili siyang totoo sa kanyang paninindigan hanggang sa katapusan.

Napakarami nating nakilalang aktibista at ang iba pa ay mga rebolusyunaryong kumilos sa “underground” na mga batikang “paruparo” na pinaglaruan at pinagkaperahan ang kanilang galing sa pamamahayag, pag-oorganisa at pagkilos. Marami sa kanila ay gumanda ang buhay at hanapbuhay ngunit, hindi ganito ang naging buhay ni Ka Jose.

Nagkasakit ito at mahigit isang taong labas-pasok ng ospital. Noong nagmisa tayo nitong Martes sa iskinitang papunta sa kanyang bahay sa ilalim ng tulay, nagsiksikan ang kanyang mga kamag-anak at kasamang lider-maralita sa ilalim ng kubol na mistulang lugar ng isang kilos-protesta.

Sa halip na homiliya mula sa pari, isa-isa nating pinakiusapan ang kinatawan ng iba’t ibang grupo na buuin ang pangungusap na nagsisimula sa

“Maraming salamat, Ka Jose sa…”

Halos 20 na kumakatawan sa kani-kanilang grupo ang nagsalita. Nakakataba ng puso ang kanilang mga sinasabi tungkol sa kanilang mahal na kasama.

Wala na si Ka Jose. Hindi man lang siya nakagamit ng pustiso o hindi man lang nagkaroon ng maganda at maayos na bahay subalit, buhay na buhay ang “ngiting-bungal” na punumpuno ng wagas na pagmamahal sa kapwa-maralita at ang tinig na matatas at matibay na haligi ng maralitang taga-lungsod na nagsawa na sa mga ensayadong salita ng maraming pulitiko, malalaking may-ari ng lupa at taong pamahalaan.

Higit pa sa pustiso, matingkad, bukal ng lakas at pag-asa ang iyong pusong wagas, palaging nagmamahal at nagsusulong sa pangarap ng maralitang taga-lungsod.

Totoo ito, hindi pustiso… maraming-maraming salamat, Ka Jose.