Hirit ng DOH, bawal sa ‘di pa nagka-dengue, pero... BATANG NA-DENGUE NA, NAMATAY PA RIN NANG BAKUNAH

PAO CHIEF PERSIDA ACOSTA / DAING MULA SA HUKAY HUSTISYA

KARAMIHAN sa mga yumao nang biktima ng Dengvaxia ay naging ba­yolente at nagsalita ng kung anu-ano bago sila binawian ng buhay. Sa hin­di malamang dahilan, nakaramdam din sila ng mainit na pakiramdam sa katawan kaya ilang ulit silang na­liligo noong sila ay nabu­bu­hay pa at luma­ban sa iba’t ibang karam­daman.

Ang kaganapang ito ay dapat na maging giya sa pagpapasimula ng pagsasa­liksik kung anu-ano ang ma­aaring gawin upang mailigtas sa peligro ang mga naturukan ng Dengvaxia. Nakalulung­kot isipin na sa halip na ito ang pag-ukulan ng pansin, may ilan sa mga responsab­leng tao na nasa likod ng na­likhang peligro ang pilit na ibinabalik ito.

Kabilang si Charish De­butac sa mga nagkaroon ng mga nabanggit na sintomas bago siya pumanaw. Si Cha­rish, 11-anyos ay namatay noong Mayo 16, 2018 sa os­pital sa Cebu. Naturukan siya ng Dengvaxia noong Agosto 4, 2017 sa health cen­ter sa Cebu. Siya ang pang-isandaan at apatnapu’t apat (144) sa mga naturukan ng Dengvaxia. Nakaranas siya ng sintomas at common pat­tern of 4 serious adverse ef­fects (anaphylactic allergic reaction, viscerotropism, neurotropism & increase in severity of dengue disease) na consistent sa Sanofi dec­laration of 4 identified and expected risks in its submis­sion for authorization sa Food and Drug Administra­tion (FDA) noong Disyem­bre 22, 2015 at namatay na sumailalim sa forensic exami­nation ng Public Attorney’s Office (PAO) Forensic Team, pagkatapos hilingin ng pa­milya ang serbisyo namin para sa pumanaw na biktima. Binibigyan din sila ng kaila­ngan nilang libreng serbisyo-legal ng aming tanggapan sa pangunguna ng inyong ling­kod bilang kaukulang aksi­yon sa idinudulog nilang ka­hilingan.

Noong Agosto 4, 2017, pinuntahan ang pamilya ni Charish sa kanilang bahay ng mga health worker ng kani­lang barangay. Sinabihan sila na may isasagawang pagtu­turok ng Dengvaxia para sa mga bata sa kanilang health center. Ayon sa mga ba­ran­gay health worker ay pro­yek­to ng Department of Health (DOH) ang nasabing pagba­bakuna at ito ay libreng ibi­bigay.

Dagdag pa nila, kapag sa labas nagpaturok ng nasa­bing bakuna, may kamahalan ito. Dahil dito ay nakumbinse sina G. Alejandro at Gng. Jac­queline Debutac na pabaku­nahan si Charish, gayundin, dahil takot na silang magka-dengue ang kanilang anak sapagkat ang kuya niyang si Jhondro Debutac ay na-dengue na rin dati. Noong mis­mong araw na ‘yun ay binakunahan ng Dengvaxia si Charish. Matapos matu­ru­kan, naging maayos ang kanyang kalagayan. Subalit, noong Disyembre 2017, nag­reklamo ng pananakit ng ti­yan at ulo si Charish. Ito ay naging pabalik-balik sa mga sumunod na araw. Dahil du’n, hindi siya nakakakain nang maayos at siya ay du­mu­rumi. Nawawala ang pa­na­nakit ng kanyang tiyan sa tuwing siya ay dumurumi. Samantala, ang pananakit ng kanyang ulo ay nawawala sa tuwing umiinom siya ng pa­ra­cetamol.

Nagpatuloy ito hang­gang noong Abril 2018, madalas nang makaramdam si Charish na mainit ang kan­yang ka­tawan kaya siya ay naliligo noon nang tatlong beses sa isang araw. Hindi siya naipa­tingnan sa doktor ng kan­yang mga magulang dahil anila ay ayaw ni Cha­rish. Noong umaga ng Mayo 11, 2018 ay naligo sa dagat si Charish. Pagsapit ng gabi, nagreklamo siya ng panana­kit ng ulo at may lagnat din. Matapos painumin ng para­ce­tamol ay umayos naman ang kalagayan niya. Ngunit, noong Mayo 12, 2018, mu­ling bumalik ang pananakit ng kanyang ulo at lagnat. Su­makit din ang kanyang bay­wang at hita.

Kinabukasan (Mayo 13), ipatitingin sana siya ng kan­yang mga magulang sa dok­tor, pero ayon kay Charish, baka napi­layan lang siya. Nang tanu­ngin ng mga ma­gulang kung bakit siya na­pilayan, ikinu­wento ni Cha­rish na noong naligo siya sa dagat at tuma­lon mula sa tulay ay hindi na­ging ma­ganda ang kanyang pag­bag­sak dahil mababaw diumano ang tubig nito.

Noong Mayo 14, 2018, hindi nabawasan ang panana­kit ng baywang ni Charish at nagpatuloy ito hanggang ki­nabukasan. Sumakit na ang ulo niya at bumilis ang paghi­nga. Dinala siya sa ospital sa Cebu at sinabihan ng kan­yang mga magulang ang os­pital na nabakunahan si Cha­rish ng Dengvaxia at kaagad siyang inilipat sa ibang os­pital.

Dinala siya sa trau­ma center at isinailalim sa ultra­sound ang ba­hagi ng kan­yang tiyan dahil inire­reklamo niyang masakit ito. Base sa resulta ng ul­trasound, ma­ayos na­man ang kalaga­yan niya.

Ngunit, baga­ma’t ito ang si­nabi ng doktor tungkol sa sit­wasyon ni Cha­rish, naka­gi­gitla at nakapan­lulumo ang naganap sa kanya noong Mayo 16, 2018. Na­rito ang bahagi ng salaysay ng kan­yang mga magulang hinggil dito:

“Noong umaga ng ika-16 ng Mayo 2018 ay may lag­nat ang aming anak. Siya ay isinaila­lim sa x-ray at base sa resulta nito ay may nakita uma­nong puti sa baga niya. Sumunod na araw ay naging bayolente na ang aming anak. Iti­nali pa siya noon dahil sa pag­wawala niya. Pagkata­pos ay isinailalim siya sa CT-scan at base sa resulta ay nama­maga ang utak ni Charish.

Matapos siyang mag­wala ay nawalan siya ng ma­lay at in-intubate. Hirap huminga noon ang aming anak. Mga bandang alas-tres (3:00) ng hapon ay nag-agaw-buhay ang aming anak hang­gang sa siya ay tuluyan nang bumigay at pumanaw. Dahil hindi alam ng doktor ang sanhi ng pag­kamatay niya ay imi­nung­kahi na i-autopsy siya, pero hindi kami pumayag.”

Sa pagpanaw ni Cha­rish, may mga hindi natul­dukang isyu at tanong na hindi pa na­sa­sa­got hanggang ngayon hinggil sa dahilan ng kanyang ka­ma­tayan. Nananatili ang mga ito na nakalutang sa ha­ngin, kaya marahil ay patu­loy din ang pagpaparamdam ni Charish.

Narito ang mga ipinu­puntong is­yu ng kan­yang mga magulang na binibita­wan nila nang buo ang ka­looban at lohikang hindi ma­ikakaila:

“Sa pagkamatay ng aming anak kaugnay sa Deng­vaxia, nakatanggap kami ng pera sa halagang limampung libong piso (Php50,000). Ayon sa taong nag-abot sa akin, tulong-pi­­nan­siyal ito galing sa opi­sina ni Pa­ngulong Rodrigo Du­terte. Hindi nagpakilala sa akin ang nasabing tao at hindi ko rin nalaman ang kanyang pagkakakilanlan. Matapos kong matanggap ang pera ay pinapirma niya ako sa papel. Ang sabi pa niya ay may mga ibang tao pa siyang pagbibigyan ng nasabing tulong-pinan­siyal. Subalit, nagduda kami na ang nasabing halaga ay tulong-pinansiyal sapagkat kinuha ng DOH mula sa amin ang lahat ng dokumen­tong orihinal na may kinala­man sa pagkakabakuna niya ng Dengvaxia bago nila ibinigay sa amin ang na­sabing halaga.

“Noong na-confine ang aming anak sa ospital bago siya pumanaw ay isinaila­lim siya sa iba’t ibang pag­su­suri. Isa rito ang blood test at base sa naging resulta ng nasa­bing pagsusuri ay min­san nang nagka-dengue infection ang aming anak. Ito ay bago siya mabakunahan ng Deng­vaxia. Ito rin ay li­ngid sa aming kaalaman dahil hin­di naman siya na­ospital noong pana­hong ‘yun.

Kung ang den­gue infec­tion ng aming anak ay gu­ma­ling nang hindi siya ki­naila­ngang dalhin sa os­pital, bakit ang sina­sabi nilang ba­kuna na dapat ay magbi­bigay sa kanya ng proteksiyon la­ban sa dengue ang siya pang dag­liang ku­mitil sa kan­yang bu­hay? Kaya hin­­di na­­min pi­nani­ni­walaan ang si­nasabi nilang sakit ang sanhi ng pagpa­naw ng aming anak.”

Maaalalang tumanggi ang mga magulang ni Charish na isailalim siya sa autopsy. Sa PAO Forensic Team nila ipinagkatiwala ang pagsusu­ring ito sa labi ng kanilang anak. Hiniling din ng mag-asawang Alejandro at Jacque­line sa aming tanggapan at sa inyong lingkod na sampahan ng kaukulang kasong sibil, kriminal at administratibo ang mga taong responsable sa pagkamatay ni Charish.

Ito ay maluwag sa puso naming tinanggap dahil kami ay tumatalima sa tawag ng aming tungkulin at mapag­pahalaga sa naririnig naming mga daing. Pagkakataon din ito para sa amin upang tuklasin ang ipinagtapat ng mga magulang ni Charish hinggil sa tulong-pinansiyal. Marahil ay may nagnanais na gumamit at sumira sa ama ng ating bansa dahil ang pagkakakilala ko sa kanya ay taong tumutulong nang walang kapalit at kakampi ng mga nasadlak sa sakit at pait.

(Itutuloy)