GPS sa PUVs, dagdag-kaayusan o dagdag-pasanin sa mga tsuper?

ni Leonida Sison @Boses | April 12, 2026

Sanhi ng pangamba sa hanay ng mga tsuper at operator ang panibagong patakaran ng gobyerno na maglagay ng GPS sa mga pampasaherong sasakyan—isang hakbang na sinasabing para sa kaayusan, pero ramdam ng ilan bilang dagdag-pasanin sa kanilang araw-araw na pasada.

Sa ilalim ng Service Contracting Program ng Department of Transportation (DOTr), planong gumamit ng GPS devices upang masubaybayan ang aktuwal na biyahe ng mga PUV. 

Ito ang magiging basehan ng bayad ng gobyerno na mula P30 hanggang P100 kada kilometro, na may limitasyong 100 kilometro bawat araw. Kapalit nito, may 20% diskwento ang mga pasahero, bukod pa sa regular na diskwento para sa estudyante, senior citizen, at PWD.

Magkakaroon ng mas organisadong sistema, mas malinaw na bayaran, at tulong sa pasahero. Ngunit sa kalsada, iba ang realidad. 

Ayon sa transport groups, ang P500 buwanang renta sa GPS ay panibagong gastos na naman. Sa halip na direktang kita, tila nauuna pa ang bayarin sa mga gantong mga patakaran. 

Para sa mga tsuper na umaasa sa arawang kita para sa diesel at boundary, bawat dagdag singil ay direktang bawas sa kanilang hapag kainan.

May pangako naman ang DOTr na kikita ang mga kalahok ng hindi bababa sa P1,000 sa bawat P5,000 na kita, kahit ibawas ang gastusin. May utos din na ang pagbabayad sa mga tsuper ay maibibigay sa loob ng tatlo hanggang limang araw sa pamamagitan ng bangko o e-wallet. 

Kung tutuparin ito, malaking ginhawa sana ito sa sektor na matagal nang dumaranas ng delayed na kita.

Hindi bago sa mga tsuper ang mga programang maganda sa simula pero sablay sa implementasyon. Kapag naantala ang bayad, kahit ilang araw lang, apektado agad ang

panggastos sa krudo at pagkain. 

Sa ganang akin, ang maayos na sistema ng transportasyon ay direktang nakaaapekto sa pamasahe, biyahe, at kabuhayan. 

Kung magiging epektibo ang GPS tracking, posibleng maging mas maayos ang ruta at serbisyo. 

Pero kung magiging dagdag pabigat lang ito sa tsuper, maaari itong mauwi sa mas mahal na pamasahe o kakulangan ng bumibiyaheng sasakyan.

Hindi sapat ang teknolohiya kung kulang sa malasakit ang pagpapatupad. 

Ang matibay na reporma ay hindi nasa GPS, kundi nasa bilis ng pagbabayad, pagiging patas ng sistema, at kung ramdam ba ng tsuper at pasahero ang benepisyo. Kung hindi, mananatili itong isang magandang plano na hindi nakaangkla sa tunay na takbo ng buhay sa lansangan.

Mga tamang pagkain at lifestyle para labanan ang sakit sa puso

ni PAO Deputy Chief Dr/Atty. Erwin P. Erfe, M.D. @Sabi ni Doc | April 11, 2026

Dear Doc Erwin,

Magandang araw po! Ako si Dolores, 47 taong gulang, at kasalukuyang nasa yugto ng papalapit na menopause ayon sa aking doktor dahil sa nararanasan kong hot flashes. Dahil dito, nag-aalala po ako sa aking kalusugan, lalo na’t may lahi kami ng sakit sa puso at stroke sa pamilya.

Sa ngayon ay wala pa akong iniinom na maintenance na gamot at sa tuwing ako ay nagpapatingin sa health center ay maayos naman po ang aking blood pressure at normal ang blood sugar, ngunit hindi ko pa rin maiwasang mag-alala dahil sa aking edad at family history.

Nais ko pong malaman kung paano ko maiiwasan ang sakit sa puso, kung ano ang mga pagkain na dapat sundin o lifestyle na dapat baguhin, kailan dapat magsimulang mag-maintenance kung kinakailangan, at kung may mga supplements na makatutulong sa akin? Maraming salamat po at umaasa ako sa inyong gabay upang mapanatili ang aking kalusugan. 

— Dolores

---

Maraming salamat sa iyong liham Dolores, at sa patuloy mong pagtangkilik at pagbabasa ng “Sabi ni Doc” sa BULGAR newspaper. 

Nauunawaan ko ang iyong pag-aalala lalo na’t papalapit ka na sa menopause at may family history ng sakit sa puso at stroke. Ang mga sakit sa puso at sa daluyan ng dugo ang nangungunang sanhi ng pagkamatay sa buong mundo. Ang coronary heart disease (CHD) ay isang karaniwang kondisyon kung saan sumisikip ang mga ugat ng puso at nahaharangan ang daloy ng dugo, at isa ito sa mga pangunahing sanhi ng pagkamatay at kapansanan sa Pilipinas. Kaya mahalaga ang tamang kaalaman, maagang pag-iwas, at pagpapatupad ng mga programang pangkalusugan upang mabawasan ang epekto nito sa bansa, ayon sa Journal of Asian Health noong 2025.

Ayon sa European Society of Cardiology (2024), ang menopause ay isang hindi maiiwasang salik na nagpapataas ng panganib ng sakit sa puso, kaya mahalaga ang maagang interbensyon at malusog na pamumuhay. Kaugnay nito, binibigyang-diin ng Philippine Heart Association – Council on Women’s Cardiovascular Health (2021) ang kahalagahan ng maagang pagsusuri ng risk factors sa kababaihang edad 30 pataas, kabilang ang presyon ng dugo, cholesterol, diabetes, lifestyle, at kasaysayang medikal. Dagdag pa rito, ayon kay Mercado-Asis (2025), tumataas ang kaso ng mataas na presyon sa panahon ng menopause dahil sa pagbaba ng estrogen, kaya mahalagang mapanatili ang presyon ng dugo sa humigit-kumulang 130/80 sa pamamagitan ng tamang pamumuhay at, kung kinakailangan ng gamot.

Ayon sa Journal of Public Health (2024), ang pagtaas ng kaso ng sakit sa puso sa Pilipinas ay dulot ng iba’t ibang kadahilanan, kung saan ang mataas na presyon ng dugo ang pinakakaraniwan at pangunahing sanhi. Ito ay kondisyon kung saan mataas ang puwersa ng dugo sa mga ugat at maaaring makasira sa puso kung hindi makontrol. Kasama rin sa mga panganib ang hindi masustansiyang pagkain, paninigarilyo, kakulangan sa pisikal na aktibidad, labis na timbang, stress, at pagkakalantad sa polusyon sa hangin. Ang mga ito ay maaaring uriin bilang hindi nababago at nababago, at sa kabuuan, mas tumataas ang panganib kapag mas marami ang risk factors, lalo na kung hindi ito makokontrol sa pamamagitan ng tamang pamumuhay.

Ang diagnosis o pagsusuri ng sakit sa puso ay ginagawa sa pamamagitan ng pagsuri ng blood pressure, cholesterol, at blood sugar, pati na rin ang pagtingin sa medical history at lifestyle, at maaaring samahan ng mga test tulad ng ECG at iba pang laboratoryo. 

Upang maiwasan ang sakit sa puso, mahalagang sundin ang balanseng pagkain at malusog na pamumuhay. Dapat kumain ng mas maraming gulay, prutas, isda, at whole grains, habang iniiwasan ang matataba, mamantika, maalat, at matatamis na pagkain. Kasabay nito, mahalaga ang regular na ehersisyo, sapat na tulog, pag-iwas sa paninigarilyo, at pagkontrol ng stress. Inirerekomenda rin ang regular na pagpapatingin sa doktor, lalo na kung may risk factors tulad ng mataas na presyon ng dugo,  diabetes, o mataas na cholesterol, upang maagapan ang posibleng komplikasyon tulad ng sakit sa puso. 

Ang pag-inom ng maintenance na gamot o supplements ay dapat lamang gawin sa payo ng doktor at hindi pamalit sa tamang nutrisyon at healthy lifestyle. Bilang payo, inirerekomenda ang regular na pagpapatingin sa doktor at pagsunod sa mga rekomendasyon nito. 

Mahalaga ring malaman ang mga maagang senyales ng atake sa puso tulad ng pananakit o paninikip ng dibdib, pananakit na kumakalat sa braso, leeg o panga, hirap sa paghinga, pagpapawis, pagkahilo, at pagduduwal. Agad na magpatingin sa doktor kung maranasan ang mga ito upang maiwasan ang seryosong komplikasyon. (Dr. Eunice Anne G. Garcia, RPh, MD, CCS)

---

Maraming Salamat sa inyong pagliham sa Sabi ni Doc at nawa’y magpatuloy sa pagbuti ang inyong kalusugan. Kung may mga katanungan pa, mag-email lamang sa Sabi ni Doc sa e-mail address na erwin.erfe@gmail.com o sa doc.bulgar@gmail.com

Salamat Alex, salamat Kat

ni Fr. Robert Reyes @Kapaayapaan / Patakbo-takbo | April 11, 2026

Kilalang-kilala sa buong bansa si Alex Eala, ang kauna-unahang world-class na tennis player na Pinay. Masayang sinusubaybayan ng mga mamamayan ang kanyang paglalakbay saan mang panig ng mundo, at lalo siyang ginaganahan sa tuwing nakikita ang suporta ng kanyang mga kababayan.

Malinaw kay Alex kung bakit niya ginagawa ang kanyang ginagawa—mahal niya ang tennis, na sinimulan niya noong bata pa siya. Ngunit higit pa rito, mahal niya ang kanyang bansa. Batid niyang hindi lang siya ang lumalaban sa bawat laban, kundi kasama niya ang buong sambayanan. Ang bawat karangalang kanyang tinatanggap ay karangalan din ng bawat Pilipino, lalo na sa panahong higit itong kinakailangan.

Gayunman, hindi lamang paghanga at panonood ang hinihingi ng pagkakataon. Ang kanyang sipag at pagpupunyagi ay paalala sa bawat isa na gawin din ang ating bahagi para sa bayan. Kahanga-hanga ang kuwento ng kanyang buhay—at nawa’y maging inspirasyon ito upang ang bawat isa sa atin ay makabuo rin ng sariling kuwentong maipagmamalaki.

Noong isang araw, nakatanggap kami ng isang mensahe mula sa kaibigan: “Happy Easter, Father,” kalakip ang isang digital na larawan ng artikulo mula sa pahayagan na may pamagat na “A Filipina ‘knight’ in France.” Ito ay tungkol sa kanyang anak na si Kat Borlongan, na ginawaran ng Order National du Mérite, isa sa pinakamataas na parangal sa France, bilang pagkilala sa kanyang kontribusyon sa larangan ng digital technology.

Naging pinuno rin siya ng French Tech Mission sa ilalim ni President Emmanuel Macron.

Matagal ko nang kilala si Kat, pati na ang kanyang mga magulang na sina Ted at Dolly. Nakilala ko si Ted noong siya pa ang presidente ng Urban Bank. Noong 2004, nakiusap siya sa akin na tumulong sa pagsagip sa bangko na nanganganib ipasara ng Bangko Sentral ng Pilipinas sa ilalim ni Raphael “Paeng” Buenaventura.

Isang mahusay at matino si Ted, ngunit naharap siya sa matitinding puwersang nais ipasara ang bangko. Naniniwala siyang kaya pa itong maisalba, kaya isinagawa namin ang tinawag na “Bank Run to Save Urban Bank.” Nang mabalitaan ito ni Buenaventura, personal siyang dumalaw sa parokya sa UP Diliman kasama si Ombudsman Aniano Desierto upang pakiusapan kaming huwag ituloy ang plano dahil maaari itong magdulot ng panic. Iminungkahi pa niyang palitan ang pangalan nito. Ngunit sa kabila nito, itinuloy pa rin namin ang napagkasunduan.

Sa mga sumunod na buwan, lalong naging mabigat ang sitwasyon ng Urban Bank. Noong Abril 5, 2005, nagulat ang lahat sa balita ng pagpanaw ni Ted Borlongan sa puntod ng kanyang mga magulang sa Loyola Memorial Park.

Bago ang trahedyang ito, nakaalis na si Kat patungong France sa edad na 19, dala ang kanyang mga pangarap. Inutang pa niya ang pamasahe sa eroplano upang makapagsimula. Hindi man sang-ayon ang kanyang ama sa kanyang desisyon, nanaig ang kanyang determinasyon.

Lubhang masakit ang pagkawala ni Ted para sa kanyang pamilya. Ngunit sa kabila nito, nagpatuloy sila at naging matagumpay sa kani-kanilang larangan. Tulad ng nasabi ko kay Dolly kamakailan, hindi natin alam kung kailan at paano matutupad ang ating mga pangarap—ngunit darating ang mga ito. Maaaring nagsara ang Urban Bank, ngunit nagbukas naman ang maraming oportunidad para sa kanyang pamilya.

Ngayong Abril 11 ay ginugunita ang anibersaryo ng pagpanaw ni Ted—ang parehong araw ng pagpanaw ng aking ina noong 2021. Isang mapayapang isipin na marahil ay nagkita na sila sa langit.

Binabati kita, Kat. Sumalangit nawa si Ted.

Salamat, Alex. Salamat, Kat. Dalawang kahanga-hangang Pilipina na nagbibigay dangal sa ating minamahal na bayan.