Galunggong na pang-masang Pinoy, 'di na abot-kamay, aksyunan

ni Leonida Sison @Boses | December 5, 2025

Nakakabigla ang bawat balitang may biglang taas-presyo, lalo na kapag pagkain ang pinag-uusapan. 

Ngayon, pati ang galunggong na simbolo ng abot-kayang pagkain ng pamilyang Pinoy ay pumapalo na rin sa P300 hanggang P400 kada kilo, malinaw na kailangan ng mas malalim na aksyon kaysa simpleng payo na maghanap ng alternatibo. 

Ayon kay Department of Agriculture (DA) Secretary Francisco Tiu Laurel Jr., parehong lokal at imported na galunggong ang tumaas ang presyo — imported mula P280 hanggang P350, at lokal mula P300 hanggang P400 kada kilo. 

Itinuturo ang kakulangan ng huli dulot ng closed fishing season at global shortage, na dahilan kung saan nananatiling mataas ang presyo nito.

Habang hinihintay pa ang mga imported shipments na naantala dahil sa masamang panahon, pinayuhan naman ng kalihim ang publiko na pansamantalang tumingin sa ibang pagpipilian, katulad ng manok, mackerel, bangus, at tilapia. 

Kung presyo lang ang pagbabasehan, tama naman na mas mura ang dressed chicken kaysa sa kasalukuyang merkado. Pero sa mas malalim na pang-unawa, hindi sapat na solusyon ang pagrerekomenda ng alternatibo. Ilang taon na nating naririnig ang dramang ito na habang tumataas ang presyo ay laging dahil kulang ang supply. Subalit ang tanong na dapat sagutin at harapin ng mga policymaker, bakit taun-taon lumalala?

Bakit hindi maagapan bago pa magtaasan ang presyo? At bakit tila hindi pa rin natututukan ang grassroots fishing industry na siyang pinagmumulan ng pangunahing pagkain ng masa? 

Aminado si Laurel na wala pang sapat na suplay ng galunggong sa merkado sa ngayon, base sa datos at sa sarili nitong pag-aaral. 

Kung tutuusin, hindi natatapos ang tungkulin sa pagsasabi ng katotohanan, nararapat itong samahan ng kongkretong hakbang upang mapababa ang presyo, at hindi para lamang mag-adjust ang mga mamimili. 

Ang galunggong ay bahagi ng kulturang Pilipino, at hindi kailangang maging luxury item na pangmayaman. 

Sa panahon na halos lahat ng bilihin ay pataas, gaya ng bigas, gulay, karne, isda, hindi na sapat ang payo lamang na magpalit ng ulam sa hapag-kainan. 

Ang kailangan ay pangmatagalang solusyon, tulad ng mas maayos na fishery management, suportang teknikal para sa mga mangingisda, on-time importation, at malinaw na plano tuwing closed fishing season. 

Kung ang galunggong, na dating “isda ng masa” ay nagiging simbolo ng inflation, dapat itong magsilbing alarm bell sa gobyerno. 

Hindi responsibilidad ng mamamayan ang mag-adjust palagi, tungkulin ng pamahalaan na tiyaking abot-kaya ang inihahain sa bawat mesa.

---

Para sa inyong opinyon, sumbong, hinaing o nais hinging tulong ito ang pagkakataong marinig ang inyong boses, sumulat lamang sa BOSES ni RYAN SISON at ipadala sa Bulgar Bldg. 538 Quezon Avenue, Quezon City o mag-email sa boses.bulgar@gmail.com

Pagpapalawig ng school feeding program, mainam para sa mas malusog na mag-aaral

ni Leonida Sison @Boses | December 4, 2025

Malinaw na ang gutom ay hindi lamang problema ng bawat sikmura, ito ay suliranin din ng edukasyon, at ng mismong lipunan. Kaya ang pagpapalawak ng Department of Education (DepEd) sa school feeding program sa 2026 ay hindi basta proyekto, isa itong magandang hakbangin upang tugunan ang isa sa mga pundasyon ng pagkatuto at sapat na nutrisyon. 

Sa pag-apruba ng Senado sa P28.66 bilyong budget, higit doble ng kasalukuyang pondo, mas marami nang batang Pinoy ang mapapasama sa programang kay tagal nang inaasam ng maraming paaralan. 

Sa nasabing pondo, target ng DepEd na pakainin ang 4.49 milyong mag-aaral, palawigin ang feeding duration sa 200 school days, at bigyang prayoridad ang wasted at severely wasted learners, kabilang ang mga buntis na kabataan. 

May nakalaan ding 45-araw na feeding para sa Junior at Senior High School, at 30-araw na intervention para sa adolescent pregnant students, isang mahalagang tugon sa lumalalang nutritional gap sa mga bata. 

Mismong si DepEd Secretary Sonny Angara na ang nagsabi na mas kaya ng mga bata na makinig, matuto, at magtagumpay kapag pumapasok sila nang may laman ang tiyan. Patunay rito ang universal early feeding para sa Kindergarten at Grade 1 ngayong taon, na nagresulta sa malaking pagbaba ng severely wasted Kindergarten pupils. Kapag kumain ang mga bata, umaarangkada ang kanilang talino at husay. 

Sa kabilang banda, hindi malinaw sa mga mambabatas ang posibilidad ng mas malawak na programang sasakop sa lahat ng learners mula Kindergarten hanggang Grade 6, pati na rin sa Junior at Senior High School. At may agam-agam kung kakayanin ba ng DepEd ang planong ito?

Aminado naman si DepEd Bureau of Learner Support Services Director Miguel Angelo Mantaring na wala pang sapat na kapasidad ang kagawaran para sa feeding program na sasakop sa tinatayang 26 milyong estudyante, gayunman bukas sila sa ganitong ideya at nagnanais na tugunan ang problema. 

Napakahalaga ng nutrisyon sa mga bata, pero dapat sabayan ito ng malinaw na logistics, mas maayos na kitchen facilities, at sapat na manpower upang hindi naman masakripisyo ang kalidad ng kanilang edukasyon. 

Sa kabutihang-palad, pinalalakas na rin ng DepEd ang kanilang imprastraktura para rito sa taong 2026, mula central kitchens hanggang mobile kitchen units. Isang indikasyon na unti-unti itong nagtatatag ng magandang programang pangmatagalan para sa nutrisyon ng mga kabataan.

Sa lipunang ang problema ng gutom ay hindi pa rin tuluyang nalulutas, ang feeding program ay hindi lamang tulong, ito ay investments in human potential. 

Kapag busog ang bata, umaarangkada ang talino, lakas, at pag-asa. Kaya ang pagpapalawig ng DepEd feeding program ay hakbang na nararapat nating suportahan. 

Nutrisyon ang unang hagdan ng pag-unlad, kung gusto nating umangat ang bayan, kailangan munang umangat ang kalusugan ng mga batang mag-aaral. 

Tandaan natin na ang isang lipunang busog ay lipunang malusog at may kinabukasan.

---

Para sa inyong opinyon, sumbong, hinaing o nais hinging tulong ito ang pagkakataong marinig ang inyong boses, sumulat lamang sa BOSES ni RYAN SISON at ipadala sa Bulgar Bldg. 538 Quezon Avenue, Quezon City o mag-email sa boses.bulgar@gmail.com

13th month pay, ‘wag na sanang patagalin pa

ni Leonida Sison @Boses | December 3, 2025

Palaging sinasabi na ang tunay na sukatan ng malasakit ng isang kumpanya ay kung paano nito tinatrato ang mga manggagawa at ngayong papalapit ang Pasko, dito mas nasusubok ang kanilang pananagutan. 

Sa pamamagitan ng muling pagpapaalala ng Department of Labor and Employment (DOLE), kailangan ay maibigay na ang 13th month pay bago pa man mag-Pasko o mismong araw nito. Ang 13^th month pay ay hindi pabor, hindi bonus, kundi karapatang nakasaad sa batas. 

At sa gitna ng pagtaas ng mga bilihin, paghahabol sa budget, at pag-asang makabawi ngayong Kapaskuhan, napakahalaga ng siguradong pagdating ng benepisyong ito sa bawat manggagawa. 

Mariing ipinahayag ni DOLE Secretary Bienvenido Laguesma na lahat ng employer sa pribadong sektor ay obligadong ibigay ang 13^th month pay nang hindi lalampas sa Disyembre 24. Walang exemption, walang palugit, walang dahilang iantala. 

Ito ay statutory right ng rank-and-file employees, basta’t nakapagtrabaho sila nang kahit isang buwan ngayong taon. Kabilang dito maging ang piece-rate workers, employees na may komisyon, mga may higit sa isang employer, nag-resign, natanggal, o nag-maternity leave na may salary differential. 

Malinaw ang computation na sa isang-kalabindalawa (1/12) ng kabuuang basic salary ang minimum na dapat matanggap. Hindi kasama rito ang overtime, night differential, COLA, at iba pang allowances, maliban na lang kung nakasaad sa collective agreement o policy na bahagi ito ng basic pay. 

Kasabay ng paalala, inatasan din ng DOLE ang mga kumpanya na magsumite ng compliance report sa DOLE Online Compliance Portal hanggang Enero 15, 2026.

Nakalagay dito ang detalye ng kumpanya, bilang ng empleyado, listahan ng nakatanggap, halagang ipinagkaloob, at contact details para sa beripikasyon. 

May inspeksyon at follow-up din mula sa regional at field offices para matiyak na walang lumulusot sa obligasyon. 

Sa gitna ng pagod, overtime, mataas na pamasahe, at presyo ng mga bilihin na kumakain sa suweldo ng bawat Pinoy, ang 13^th month pay ay nagsisilbing sandalan ng maraming pamilya — pambili ng Noche Buena, pambayad ng utang, pang-enrol, o simpleng panghinga mula sa bigat ng taon. Kaya naman kung may isang bagay na dapat tutukan ngayong Disyembre, ito ay ang tapat at maagap na pagbibigay ng benepisyong matagal ding ipinaglaban ng mga manggagawa.

Sa panahon na tila hindi na pantay ang laban para sa ordinaryong empleyado, ang 13^th month pay ay paalala na may mga karapatang dapat igiit at may mga obligasyong dapat tuparin.

Ang tunay na malasakit ng employer ay hindi nakikita sa mga slogan kundi sa pagsunod sa batas at pagbibigay ng benepisyong malaking tulong sa pamilyang Pinoy. 

Kung ang empleyado ay nagbibigay ng buong taon niyang lakas, panahon at sakripisyo, ang pinakamaliit na gantimpala na nararapat ay ang katiyakan na darating ang 13^th month pay na karapat-dapat naman na matatanggap.

---

Para sa inyong opinyon, sumbong, hinaing o nais hinging tulong ito ang pagkakataong marinig ang inyong boses, sumulat lamang sa BOSES ni RYAN SISON at ipadala sa Bulgar Bldg. 538 Quezon Avenue, Quezon City o mag-email sa boses.bulgar@gmail.com