Matuto sa nakaraan, magbago sa kasalukuyan

ni Fr. Robert Reyes @Kapaayapaan / Patakbo-takbo | September 14 , 2026

Apatnapung taon na ang EDSA UNO noong nakaraang Pebrero. Dalawampu’t limang taon naman noong nakaraang Biyernes ang “9-11” o ang pagbomba sa Twin Towers sa New York gamit ang dalawang eroplanong hinaydiyak ng mga terorista. Limangpu’t apat na taon na ang pagdedeklara ni Ferdinand Marcos Sr. ng Martial Law sa darating na ika-21 ng Setyembre. 

Iba’t ibang damdamin, kahulugan at kahalagahan ang napapaloob sa mga ginugunitang mahahalagang pangyayari sa ating bansa at lipunan. Subalit, pagkatapos ng mahabang usapan tungkol sa mga nangyari ang kasunod na tanong ay ganun ding kahalaga,

“Anong nangyari pagkatapos ng pangyayari?” Ano na ang nangyari pagkatapos ng EDSA UNO at ng 9-11? Umunlad at nagkaroon na ba ng matatag na kapayapaan sa ating bansa? Tumahimik at lumaganap na ba ang kapayapaan sa buong mundo? Natuto at naunawaan na ba ng lahat ang mga nangyari, ang sanhi ng mga ito, ang iba’t ibang sangkap o elemento na nagbunga ng maganda at pangit na ibinunga ng mga pangyayari? Ang mga papel na ginampanan ng mga indibidwal at mga grupo? 

Marami nang pag-aaral ang naisulat, nailimbag at napag-usapan sa maraming pagtitipon. Dapat lang pag-usapan at dapat lang matutunan at maging mahalagang dokumento na magagamit hindi lang sa patuloy na paggunita kundi sa patuloy na pagbabago ng bansa at mga mamamayan. Tiyak na meron nang nagawa hinggil sa pagtatala (dokumentasyon): patuloy na pananaliksik, pag-aaral, pag-uusap at pagpapalaganap ng mga bagong kaalaman at mga leksyong natutunan. Subalit, tumitigil ang lahat sa apat na gawaing ito. Laging kulang ang panglima: mga gawaing bunga ng mga aral at leksyon na naging epektibo, mahusay at mainam sa pagbabago.

At sa pandaigdigang konteksto, ngayong ika-dalawampu’t limang anibersaryo ng 9-11, sapat na ba ang pag-aaral, pagninilay at pagsusuri ng mga panlabas at panloob na sangkap ng nangyari para mabuo ang mas malinaw at mas obhetibong larawan? Ngunit sa dami ng mga nangyayaring sangkot ang mga bansang nagtutunggalian noon hanggang ngayon, tila kakaunti ang pag-usad tungo sa higit na pag-unawaan tungo sa makabuluhang pagtutulungan tungo sa mapayapa at bukas na pag-uusap na makakatulong sa kapayapaan. Nagtatagal ang tunggalian sa pagitan ng Israel at Palestinya. Hindi natatapos ang tunggaliang sinimulan ng Estados Unidos at ng Iran. At damang-dama ang epekto nito sa pagtaas ng presyo ng krudo at gasolina sa buong mundo. Bakit ubod ng bagal ang pag-uusap at pagkakasundo hinggil sa kapayapaan sa pagitan ng Kanluran at Gitnang Silangan?

Sadya bang mahirap magkaunawaan at magkasundo ang mga magkatunggaling bansa? Ganun ba rin ang mga paksyon at grupong nagtutunggalian sa ating sariling bansa? Mahirap bang makamit ang kapayapaan at pagkakasundo sa bukas at tapat na pag-uusap o diyalogo?

Kay tagal na ng mga tanong na may maiilap na mga sagot. Bagama't malinaw na may  kinalaman ang mga nangyari sa nagdaang limampung-apat na taon mula sa pagdeklara ng Batas Militar at sa nagdaang pitong administrasyon, tila bulag ang marami o ayaw tingnan ang malinaw na dahilan na may kumplikadong mga epekto. Una, nagpalitan lang ng mga tao at kanilang tauhan mula kay Marcos tungo kay Cory. Subalit walang pagbabago sa sistema at kultura ng pamamahala. Pangalawa, wala o kakaunti lang ang tunay na nagbayad sa pagkakakulong, hindi lang sa mga municipal at pambansang piitan hanggang sa Muntinlupa. Ganun kahalaga ang “timing” ng pagbasura sa pitong kaso ng graft na may parusang 77 taong pagkakakulong, laban kay Imelda Romualdez, asawa ng dating presidente at nanay ng kasalukuyang Pangulong Ferdinand “Bongbong” Marcos Jr.

Hindi lihim ang paghihirap na naranasan at patuloy na nararanasan ng mga mamamayan. Hindi rin lihim ang korupsiyon ng maraming namumuno. Hindi rin lihim ang proteksyong ibinibigay ng umiiral na kultura at sistema ng pulitika sa ating bansa. Hindi rin lihim ang pagtakbo ng pare-parehong mga pamilya, mga kilalang apelyido na mukhang laging tumatakbo at nananalo. Hindi rin lihim ang nakasanayang kultura at sistema ng “ayuda” sa ating bansa. Ngunit tila lihim kung bakit nasanay na at ayaw na nating umalis sa kapaligirang marahas na laging nagbabantang, “Oh, sige, mag-ingay kayo; lumaban kayo, tingnan natin kung kaya ninyong baguhin ang kultura at sistema ng matagal nang panahon?”

Hindi mahirap unawain at labanan ang “Panahon ng Lihim” dahil nakikita natin ito tuwing eleksyon at pagkaraan nito. Ang mahirap ay unawain at kumilos ayon sa “LIHIM  NG  PANAHON?” Tamang-tama ang pagbasa ngayong Sabado. Sabi ni Kristo sa kanyang mga alagad, “Hindi lahat ng sumisigaw ng ‘Panginoon, Panginoon’ ay kilala ako. Nakikinig sa aking tinig at tinutupad ang aking salita ng tunay kong alagad.” (Lucas 6:43-49). Baka ito ang dahilan kung bakit parang hindi tayo natututo sa mga mahahalagang pangyayari sa ating buhay bilang mga mamamayan at bilang bansa. Baka marunong lang tayong sumigaw at mag-ingay, ngunit kulang na kulang sa pakikinig at paghahanap sa katotohanan at sa kalooban ng Diyos.

Kulang sa pakikinig at paghahanap sa katotohanan

ni Fr. Robert Reyes @Kapaayapaan / Patakbo-takbo | September 13, 2026

Apatnapung taon na ang EDSA UNO noong nakaraang Pebrero. Dalawampu’t limang taon naman noong nakaraang Biyernes ang “9-11” o ang pagbomba sa Twin Towers sa New York gamit ang dalawang eroplanong hinaydiyak ng mga terorista. Limangpu’t apat na taon na ang pagdedeklara ni Ferdinand Marcos Sr. ng Martial Law sa darating na ika-21 ng Setyembre. 

Iba’t ibang damdamin, kahulugan at kahalagahan ang napapaloob sa mga ginugunitang mahahalagang pangyayari sa ating bansa at lipunan. Subalit, pagkatapos ng mahabang usapan tungkol sa mga nangyari ang kasunod na tanong ay ganun ding kahalaga,

“Anong nangyari pagkatapos ng pangyayari?” Ano na ang nangyari pagkatapos ng EDSA UNO at ng 9-11? Umunlad at nagkaroon na ba ng matatag na kapayapaan sa ating bansa? Tumahimik at lumaganap na ba ang kapayapaan sa buong mundo? Natuto at naunawaan na ba ng lahat ang mga nangyari, ang sanhi ng mga ito, ang iba’t ibang sangkap o elemento na nagbunga ng maganda at pangit na ibinunga ng mga pangyayari? Ang mga papel na ginampanan ng mga indibidwal at mga grupo? 

Marami nang pag-aaral ang naisulat, nailimbag at napag-usapan sa maraming pagtitipon. Dapat lang pag-usapan at dapat lang matutunan at maging mahalagang dokumento na magagamit hindi lang sa patuloy na paggunita kundi sa patuloy na pagbabago ng bansa at mga mamamayan. Tiyak na meron nang nagawa hinggil sa pagtatala (dokumentasyon): patuloy na pananaliksik, pag-aaral, pag-uusap at pagpapalaganap ng mga bagong kaalaman at mga leksyong natutunan. Subalit, tumitigil ang lahat sa apat na gawaing ito. Laging kulang ang panglima: mga gawaing bunga ng mga aral at leksyon na naging epektibo, mahusay at mainam sa pagbabago.

At sa pandaigdigang konteksto, ngayong ika-dalawampu’t limang anibersaryo ng 9-11, sapat na ba ang pag-aaral, pagninilay at pagsusuri ng mga panlabas at panloob na sangkap ng nangyari para mabuo ang mas malinaw at mas obhetibong larawan? Ngunit sa dami ng mga nangyayaring sangkot ang mga bansang nagtutunggalian noon hanggang ngayon, tila kakaunti ang pag-usad tungo sa higit na pag-unawaan tungo sa makabuluhang pagtutulungan tungo sa mapayapa at bukas na pag-uusap na makakatulong sa kapayapaan. Nagtatagal ang tunggalian sa pagitan ng Israel at Palestinya. Hindi natatapos ang tunggaliang sinimulan ng Estados Unidos at ng Iran. At damang-dama ang epekto nito sa pagtaas ng presyo ng krudo at gasolina sa buong mundo. Bakit ubod ng bagal ang pag-uusap at pagkakasundo hinggil sa kapayapaan sa pagitan ng Kanluran at Gitnang Silangan?

Sadya bang mahirap magkaunawaan at magkasundo ang mga magkatunggaling bansa? Ganun ba rin ang mga paksyon at grupong nagtutunggalian sa ating sariling bansa? Mahirap bang makamit ang kapayapaan at pagkakasundo sa bukas at tapat na pag-uusap o diyalogo?

Kay tagal na ng mga tanong na may maiilap na mga sagot. Bagama't malinaw na may  kinalaman ang mga nangyari sa nagdaang limampung-apat na taon mula sa pagdeklara ng Batas Militar at sa nagdaang pitong administrasyon, tila bulag ang marami o ayaw tingnan ang malinaw na dahilan na may kumplikadong mga epekto. Una, nagpalitan lang ng mga tao at kanilang tauhan mula kay Marcos tungo kay Cory. Subalit walang pagbabago sa sistema at kultura ng pamamahala. Pangalawa, wala o kakaunti lang ang tunay na nagbayad sa pagkakakulong, hindi lang sa mga municipal at pambansang piitan hanggang sa Muntinlupa. Ganun kahalaga ang “timing” ng pagbasura sa pitong kaso ng graft na may parusang 77 taong pagkakakulong, laban kay Imelda Romualdez, asawa ng dating presidente at nanay ng kasalukuyang Pangulong Ferdinand “Bongbong” Marcos Jr.

Hindi lihim ang paghihirap na naranasan at patuloy na nararanasan ng mga mamamayan. Hindi rin lihim ang korupsiyon ng maraming namumuno. Hindi rin lihim ang proteksyong ibinibigay ng umiiral na kultura at sistema ng pulitika sa ating bansa. Hindi rin lihim ang pagtakbo ng pare-parehong mga pamilya, mga kilalang apelyido na mukhang laging tumatakbo at nananalo. Hindi rin lihim ang nakasanayang kultura at sistema ng “ayuda” sa ating bansa. Ngunit tila lihim kung bakit nasanay na at ayaw na nating umalis sa kapaligirang marahas na laging nagbabantang, “Oh, sige, mag-ingay kayo; lumaban kayo, tingnan natin kung kaya ninyong baguhin ang kultura at sistema ng matagal nang panahon?”

Hindi mahirap unawain at labanan ang “Panahon ng Lihim” dahil nakikita natin ito tuwing eleksyon at pagkaraan nito. Ang mahirap ay unawain at kumilos ayon sa “LIHIM  NG  PANAHON?” Tamang-tama ang pagbasa ngayong Sabado. Sabi ni Kristo sa kanyang mga alagad, “Hindi lahat ng sumisigaw ng ‘Panginoon, Panginoon’ ay kilala ako. Nakikinig sa aking tinig at tinutupad ang aking salita ng tunay kong alagad.” (Lucas 6:43-49). Baka ito ang dahilan kung bakit parang hindi tayo natututo sa mga mahahalagang pangyayari sa ating buhay bilang mga mamamayan at bilang bansa. Baka marunong lang tayong sumigaw at mag-ingay, ngunit kulang na kulang sa pakikinig at paghahanap sa katotohanan at sa kalooban ng Diyos.

Hiya at konsensiya, nasaan na?

ni Fr. Robert Reyes @Kapaayapaan / Patakbo-takbo | September 12, 2026

Dalawang Romualdez, kinasuhan ang isa. Ipinawalang-sala naman ang pangalawa. Nasaan ang problema? Sa apelyido ba? Saan ba? Ano ang nangyayari na hindi nakikita ng marami? Ano ang epekto ng nangyayari sa buhay ng lahat sa ating mahal na bansa?

Naroroon ang ilang mamamayan sa pasukan ng Sandiganbayan na kahanay ng House of Representatives. Mahigit 20 tao lang ang nagtipon-tipon sa umaga ng ika-7 ng Setyembre 2026. Nagpadala ng ilang tao ang August Twenty One Movement o ATOM, ganoon din ang Urban Poor Associates at ang Parokya ng Ina ng Laging Saklolo ng Project 8, Quezon City. Sasaksihan ng ilang mamamayan ang paghain ng kasong plunder o pangdarambong laban kay dating Congressman Martin Romualdez sa halagang 7.4 bilyong piso.

Noong mga nakaraang linggo, nagprusisyon na ang grupong nag-alay ng misa at panalangin sa Simbahan ng San Jose Tagapagtanggol mula sa simbahan hanggang sa Sandiganbayan. Inireklamo ng grupo ang kagulat-gulat at kahina-hinalang pagpapalaya kay Bong Revilla na pinayagang magpiyansa sa kasong hindi maaaring piyansahan. Hindi nakikita o naririnig ng karamihan o halos lahat ng mamamayan ang mga pinag-uusapan, pinagtatalunan at pinagpapasyahan sa loob ng iba’t ibang silid sa loob ng Sandiganbayan.

Sa tanggapan ng “Third Division” ng Sandiganbayan, pinag-usapan, pinagtalunan at pinagpasyahan ang pagbibigay ng pahintulot kay Revilla na magpiyansa para sa pansamantalang kalayaan. Dalawa sa mga Associate Justice ang pumayag at isa ang tumutol.

Noong nakaraang Lunes ng umaga, isinalang na ang kasong plunder laban kay Martin Romualdez. Agad ini-raffle ang kasong bumagsak na naman sa Third Division ng Sandiganbayan. Alas-4:30 ng hapon, lumabas na ang warrant of arrest para kay Romualdez na sa mga oras ding iyon ay pinuntahan na sa Cardinal Santos Hospital kung saan nakahiga na sa kama ang dating Speaker of the House dahil sa idinaing na pagsama ng pakiramdam. Maglilimang araw nang nasa ospital si Romualdez. Tinututulan ni Ombudsman Boying Remulla ang patuloy na pananatili ni Romualdez sa ospital.

Makalipas ang ilang araw ng pagkaso kay Romualdez, lumabas naman ang pagbaliktad sa kasong plunder laban sa tiyahin ni Martin na si Imelda Romualdez Marcos sa halagang $200 milyon. Hindi na po natin pag-uusapan ang  batayan ng pagbaliktad ng Korte Suprema sa kaso ng tiyahin ni Martin. Malinaw ang tanong sa isipan ng taumbayan. Ano ba talaga ang nangyayari sa mga opisina ng mga korte na mabilis o ubod ng bagal na nagbibigay ng hatol o desisyon sa mga kaso ng malalaki, lalo na ng mga pinakamalalaking isda sa ating mahal na bansa?

Sa karamihan ng mga balita noong mga nakaraang araw, ang namamayaning balita ay ang kataka-takang pananatili sa labas ng kulungan ng asawa ni Ferdinand Marcos Sr. at ina naman ni Ferdinand Marcos Jr. sa kabila ng hatol na may “guilty on seven counts of graft with imposed combined prison terms of 77 years” o may sala sa kasong graft na may katumbas na parusa ng pagkakakulong na  77 taon. Sa kabila ng desisyon mula sa Sandiganbayan noong Nobyembre 2018, hindi man sumilip ni isang segundo sa anumang kulungan si Imelda. Bakit? Bakit? Bakit?

Lumabas sa mga pahayagan ang larawan ni Imelda na nasa wheelchair noong ika-11 ng Setyembre 2025. Kalat din sa mga pahayagan at social media ang larawan ng kanyang pamangkin na si Martin na nakahiga naman sa isang hospital bed. Natutuwa ba ang mga mamamayan sa mga larawan ng magtiyahin na kumakalat? Hindi lang suya kundi suklam ang laganap na damdamin. Ilapat pa natin ang mga larawang ito sa mga larawan ng mga bayang lubog tulad ng Pampanga at Bulacan. Lalo nang kasuklam-suklam. 

Hindi na bago ang ganitong mga larawan ng mga malalaking isda. Kapag nakasuhan at naaresto, biglang magne-neckbrace; magwe-wheelchair o tatakbo sa ospital na dumadaing na masama ang pakiramdam. Pati ang ganitong mga eksena ay matagal nang pinuputakti ng tanong at komento ng mga mamamayan. Talaga bang may sakit?

Biglaan namang nagkasakit. Hindi lang mahusay na makipag-usap sa korte. Mahusay ding magsakit-sakitan. Mula sa korte hanggang sa malalaking isda, iisa lang ang tanong: nasaan na ang hiya at konsensiya? Patuloy na tanong ito sa Sandiganbayan. Muling tanong ito sa Korte Suprema na bumaliktad sa desisyon ng Sandiganbayan noong Nobyembre 2018. Ngunit pagkatapos na paulit-ulit na itanong kung nasaan na ang hiya at konsensiya at malinaw naman ang sagot na nawawala o nagtatago na ang mga ito, ano na ang dapat gawin para maibalik at mapanatili ang mga ito?