Giyera ng makapangyarihan, pasan ng mundo

ni Fr. Robert Reyes @Kapaayapaan / Patakbo-takbo | March 8, 2026

Sino ang karaniwang naghahamon o nagsisimula ng gulo o giyera sa mundo—kababaihan o kalalakihan?

Sa mga unang araw ng buwang ito, nagpabagsak ng mga bomba sa Iran ang pinagsanib na puwersa ng Israel at Estados Unidos. Sa pangunguna ni Pangulong Donald Trump ng Estados Unidos, na sinuportahan ni Prime Minister Benjamin Netanyahu ng Israel, nagpakawala sila ng mga bomba na sumira sa ilang gusali at tahanan sa Iran.

Hindi nagtagal ang tugon ng bansang binomba. Agad gumanti ang Iran at pinadalhan ng mga missile ang ilang kaalyado ng Israel at Estados Unidos. Bumagsak ang mga missile sa Israel, Bahrain, Kuwait, Jordan at Cyprus. Samantala, binomba rin ng Israel ang Lebanon.

Sa unang pag-atake sa Iran, umabot sa 175 katao—karamihan ay mga bata—ang nasawi. Kabilang din sa napatay ang pinuno ng Iran na si Ayatollah Ali Khamenei. Mag-iisang linggo na mula nang simulan ng Israel at Estados Unidos ang pagbomba sa Iran.

Mabilis ang naging negatibong epekto nito sa buong mundo. Agad tumaas ang presyo ng langis. Sa loob lamang ng isang linggo, nagbabantang tumaas ng hanggang sampung piso bawat litro ang krudo at gasolina. Siyempre, kasunod nito ang pagtaas ng presyo ng iba pang bilihin.

Tinawag ni Pangulong Donald Trump ang pag-atake sa Iran na “Giyera ng Paglaya.” Hinikayat pa niya ang mga mamamayan ng Iran na lumaban at bawiin ang kanilang pamahalaan mula sa mga umano’y umaapi sa kanila.

Ngunit kakayanin bang magkaroon ng “regime change” sa pamamagitan ng malawakang pagbobomba? Marami nang pag-aaral ang nagsuri sa ganitong paraan ng pagpapalit ng rehimen. Ipinapakita ng mga pag-aaral mula pa noong World War I na bagama’t napahihina ang militar ng binobombang bansa at nasisira ang mga imprastruktura nito, hindi nito nakukuha ang kooperasyon ng mamamayan ng bansang inaatake.

Kung tunay na nais ang pagbabago sa pulitika, kinakailangan ang mga prosesong tulad ng negosasyon, pagtataguyod ng mga institusyon, at lehitimong pagsasalin ng kapangyarihan. Malinaw na hindi ito ang piniling landas ng Estados Unidos at Israel.

Ang pangbobomba at pagwasak lamang ang nakikitang hakbang. Wala pang malinaw na plano para sa maayos at mapayapang pagbabago. Para lamang itong mga maliliit na alitan sa barangay—nagkapikunan, nagkatinginan nang masama, nagkasagutan—hanggang mauwi sa suntukan at gulo.

Ayon sa mga ulat, halos walang malinaw na negosasyong nagaganap upang makamit ang mapayapang kasunduan sa pagitan ng Israel, Estados Unidos at Iran. Sa halip, tuluy-tuloy ang mga tangka ng Israel na hadlangan ang programang nukleyar ng Iran sa pamamagitan ng cyber attacks at sabotahe, sa halip na bukas na pag-uusap tungo sa kapayapaan.

Para naman kay Trump, nais niyang pigilan ang paglawak ng kakayahang nukleyar ng Iran at ang posibleng pagbuo nito ng armas nukleyar na maaaring magbanta sa seguridad ng Estados Unidos.

Anuman ang dahilan ng pag-atake, matindi ngayon ang diskusyon kung legal ba o hindi ang desisyon ni Pangulong Trump na bombahin ang Iran. Ayon sa maraming kritiko, labag ito sa batas dahil hindi dumaan sa pagdinig ng Kongreso ang planong ito. Hindi maaaring basta magpasya ang pangulo ng Estados Unidos na magsimula ng giyera nang walang konsultasyon o pag-apruba mula sa Kongreso.

Matagal na ring binabatikos si Trump dahil sa umano’y hindi pakikinig sa opinyon ng iba sa kanyang mga desisyon. Bago pa man ang pag-atake sa Iran, sinimulan na rin niya ang matinding kampanya laban sa mga tinatawag niyang “ilegal na migrante.” Pinakilos ang Immigration and Customs Enforcement (ICE), na nagresulta sa libu-libong pagkakaaresto at deportasyon. Ilan na rin ang nasawi sa mga kilos-protesta na kumakalat sa iba’t ibang bahagi ng Estados Unidos.

Ganito kadalas nagsisimula ang mga mararahas at di makatarungang programa—sa pamamagitan ng puwersa, dahas, at paggamit ng mga sandata ng digmaan, mula sa baril hanggang tangke, eroplano at barkong pandigma.

Mas lalong nakalulungkot na nagaganap ang mga ito ngayong Buwan ng Kababaihan. Kapag inalala natin ang papel ng kababaihan sa lipunan, unang pumapasok sa isip ang ating mga ina—ang mga nagdala sa atin sa kanilang sinapupunan, nagsilang, at nag-aruga sa atin hanggang sa lumaki. Sila ang simbolo ng pagbibigay-buhay, pag-aaruga at pagprotekta laban sa panganib.

Nanawagan ngayon ng tigil-putukan si Papa Leo XIV. Ganoon din ang panawagan ng maraming ina sa buong mundo—protektahan ang mga anak at ibalik ang kapayapaan sa pamamagitan ng pag-uusap, hindi ng lakas laban sa lakas o armas laban sa armas.

Paulit-ulit na paalala ng mga ina at kababaihan:

Buhay, hindi bala.

Kahinahunan, hindi kamatayan.

Kabastusan sa pananalita, hindi dapat binabalewala

ni Fr. Robert Reyes @Kapaayapaan / Patakbo-takbo | March 7, 2026

Matagal-tagal ding napahinga ang himpapawid sa lason ng kabastusan at kapalastanganan. Sampung taon na ang nakararaan nang nagsimulang dumilim at pumangit ang kapaligiran sa maraming sulok ng kapuluan. Naging palasak ang pagmumura, kabastusan, at kawalang-galang sa buhay at dangal ng tao—lalo na sa kababaihan.

Hindi pa man siya Pangulo noon, madalas na niyang gawing biro ang kababaihan at maging ang mga bagay na karaniwang pribado at hindi pinag-uusapan sa publiko dahil ito ay para lamang sa mag-asawa. Naging pangkaraniwan na rin ang salitang “Kill, kill, kill” (Patayin, patayin, patayin). At tuwing naririnig ang ganitong pananalita, tila namumula ang buwan at napupuno ng iyak at daing ng mga ina, asawa, at anak ang paligid.

Dahil regular kaming nag-iikot sa mga parokya at nakikipag-usap sa mga tao—bata man o matanda—nakagugulat marinig ang malulutong na mura mula mismo sa bibig ng mga musmos. Sanay na tayong makarinig ng ganitong salita mula sa matatanda, ngunit ibang usapan kapag ang mala-anghel na tinig ng mga bata ang napupuno ng pait at lason ng mga salitang walang galang.

Tama si Joy Belmonte nang hilingin niyang humingi ng public apology si Bong Suntay dahil sa kanyang bastos na pananalita matapos niyang banggitin ang aktres na si Anne Curtis. Naalala tuloy natin ang sinabi ni Pablo Virgilio David noong nakaraang linggo tungkol sa epekto ng isang kapaligirang bastos at walang paggalang sa dangal at kabanalan ng buhay—isang kulturang unti-unting nahawa sa marahas at bastos na pananalita ng nakaraang liderato.

Mabuti na lamang at marami pa ring mulat sa kapangyarihan ng salita. Ang salita ay may lakas na bumuhay at pumatay. Naalala natin ang eksperimento ni Masaru Emoto sa tubig: kapag sinabihan ng mga positibong salita tulad ng “mahal kita” o “maraming salamat,” lumilikha ito ng magaganda at pantay-pantay na kristal. Ngunit kapag ginamitan ng mga negatibong salita—mura, galit, o karahasan—nagiging pangit at magulo ang mga kristal.

Kung ganito ang epekto ng salita sa tubig, ano pa kaya ang epekto nito sa tao? Kung ang isang bata ay lumaki sa tahimik at magalang na tahanan, iba kaya ang kanyang paglaki kung ang kapaligiran ay maingay, magulo, marahas, at bastos?

Hindi nakapagtataka kung bakit umani ng matinding batikos si Congressman Suntay. Sa kanyang panayam kay Karen Davila, sinabi niyang wala raw malisya ang kanyang sinabi at mali lamang ang paghahambing o analogy na kanyang ginamit.

Ngunit ayon kay Davila, may mataas na pamantayang inaasahan sa isang kongresista, lalo na sa paraan ng pagbanggit sa kababaihan. Iginiit naman ni Suntay na nagkaroon lamang ng malisya dahil hindi umano naunawaan ang konteksto ng kanyang pahayag.

Nang tanungin siya kung maaaring lumabag ang kanyang pahayag sa Safe Spaces Act o Anti-Bastos Law, muling iginiit ni Suntay na wala siyang masamang intensyon at mali lamang ang interpretasyon sa kanyang sinabi.

Subalit kahit sabihin pang malinis ang kanyang intensyon, ginamit na ang mga salita—at maraming kababaihan ang nasaktan at nagalit. Para sa kanila, hindi lamang mali ang paghahambing; bastos ang kabuuang pahayag.

Kung babalikan natin ang nakaraan, may panahon na halos walang makapuna o makapagtuwid sa kabastusan at karahasan sa pananalita ng mga nasa kapangyarihan. Maraming nabastos at marami ring nasaktan.

Hindi biro ang mga salita. May tunay at minsan ay madugong epekto ang mga ito.

Kaya marahil sapat na ang mga paliwanag. Ang mas mahalaga ngayon ay ang mahinahong pag-amin ng pagkakamali sa paggamit ng salita. Hindi maaaring sabihing malinis ito kung ang epekto ay kabaligtaran.

Makikita ang tunay na halaga ng salita sa epekto nito—kung ito ba ay bumubuhay o pumapatay, nagpapasaya o nakaduduwal.

Ano nga ba ang sinasabi ngayon ng libu-libong kababaihang nadismaya sa mga salitang binitiwan?

Pagkawatak ng dating alyansa at ang anino ng war on drugs

ni Fr. Robert Reyes @Kapaayapaan / Patakbo-takbo | March 1, 2026

Nagsimula silang magkaibigan at magkaalyado sa pulitika. Tinawag nila ang kanilang grupo na UniTeam at magkasamang tumakbo sa nakaraang halalan. Nagbunga ang kanilang pagsasanib-puwersa. Pinag-isa ng alyansa ang dalawang makapangyarihang dinastiya—ang mga Duterte ng Mindanao at ang mga Marcos ng Ilocos o tinaguriang “Solid North.”

Ngunit mula pa sa simula, may tanong nang nakabitin: magtatagal ba ang ganitong alyansa?

Unti-unting nabiyak ang muog ng dalawang dambuhalang pamilya. Sunud-sunod ang mga pangyayaring nagpalalim ng hidwaan: ang pagtanggal sa P650 milyong confidential at intelligence fund; ang pagbibitiw ni Sara Duterte bilang Kalihim ng Edukasyon; ang palitan ng maaanghang na akusasyon—tinawag ni Rodrigo Duterte si Pangulong Marcos na drug addict, samantalang iginiit naman ng kampo ni Marcos na gumagamit ng fentanyl ang dating pangulo; ang magkaibang tindig sa usaping panlabas—mas malapit ang mga Duterte sa Tsina, samantalang mas malinaw ang pagkiling ng administrasyon sa Estados Unidos; ang pagtanggal ng mga security personnel ni Sara; at ang pag-aresto kay Rodrigo Duterte noong Marso 11, 2025 at ang pagpapadala sa kanya sa ICC sa The Hague, Netherlands.

Mula noon, hindi na natigil ang batikos ng kampo ni Duterte laban sa administrasyon. Sa pagsisimula ng “Confirmation of Charges” sa ICC, pilit iniuugnay ng depensa si Pangulong Marcos sa mga isyung walang tuwirang kaugnayan sa kasong kinahaharap ng dating pangulo, kabilang ang paratang ng korupsiyon.

Habang tumatagal, lalo ring inililihis ng depensa ang usapan sa pamamagitan ng pagbanggit sa umano’y mga pagkukulang ng kasalukuyang administrasyon. Itinatanong nila: Bakit hindi tumigil ang mga kaso ng patayan sa ilalim ng sumunod na administrasyon? Ngunit malinaw na ang pagbanggit kay Marcos ay hindi sentro ng kasong dinidinig sa ICC.

Sa mga nagdaang araw ng pagdinig, nakabatay ang ICC sa mga kongkretong ebidensiya, kabilang ang mga pahayag mismo ni dating Pangulong Duterte. Maraming audio at video na nagpapakita ng kanyang mga talumpati kung saan hinihikayat ang kapulisan na patayin ang mga hinihinalang sangkot sa droga at nangakong poprotektahan sila sakaling makasuhan.

Ang depensa naman—sa pangunguna nina Kaufman at ng Filipino Defense Team—ay gumamit ng iba’t ibang taktika: pagkuwestiyon sa kredibilidad ng mga testigo, pag-angkin na maling interpretasyon ang mga pahayag, at pagdepensa sa pamamagitan ng pagbibigay ng ibang kahulugan sa mga salitang ginamit. Ayon kay Sal Panelo, ang “kill” ay hindi literal kundi nangangahulugang habulin, hulihin at ikulong. Subalit para sa marami, malinaw ang naging resulta sa lansangan: mga operasyong nagtatapos sa barilan, mga bangkay na may nakapaskil na “nanlaban,” at mga kasong hindi naimbestigahan nang maayos.

Libu-libong buhay ang nawala sa War on Drugs. Ngunit hindi lamang mga tao ang nasaktan. Sa isang mensahe sa EDSA Shrine, binigyang-diin ni Archbishop Soc Villegas na bago pa man ang mga pangyayaring ito, malinaw sa atin ang pagkakaiba ng tama at mali—na ang pagpatay ay kasalanan, na ang paglapastangan sa kababaihan, pagbabanta, at paghamak sa batas ay hindi katanggap-tanggap. Aniya, tila sinapawan ng karisma ang konsensiya, at ang dating malinaw na pamantayan ng moralidad ay naging malabo sa marami.

Malinaw kung sino ang nililitis sa ICC sa The Hague—si dating Pangulong Rodrigo Duterte kaugnay ng War on Drugs. Subalit may mas malalim na usaping nakapaloob dito: ang epekto ng mga salitang nag-uudyok ng karahasan, ang pagbabalewala sa due process, at ang paulit-ulit na pagpapalaganap ng kaisipang katanggap-tanggap ang pagpatay basta’t may idinadahilang “self-defense.”

Hindi na maibabalik ang buhay ng mga nasawi. Ngunit nananatiling hamon ang pagpapanumbalik ng isang lipunang may malinaw na pagkilala sa dignidad ng bawat tao. Kung masisira ang ating moral na paninindigan—ang kakayahang makilala ang tama at mali at igalang ang dangal ng kapwa—ano pa ang maiiwan sa atin?

Mahalagang ipagtanggol ang buhay. Kasabay nito, mahalaga ring pangalagaan ang kamalayan at kulturang kumikilala at nagtataguyod sa kabanalan ng bawat buhay.