Publiko, aktibong makilahok sa diskusyon ng 2026 national budget sa Senado

ni Kuya Win Gatchalian @Win Tayong Lahat | August 19, 2025

Pinagtibay ng Senado ang isang concurrent resolution upang matiyak ang mas transparent na proseso sa pagtalakay ng 2026 national budget. Mahalagang hakbang ito upang masimulan ang tinatawag nating ‘Golden Age of Transparency and Accountability,’ kung saan hihikayatin din natin ang mas aktibong pakikilahok ng publiko sa pagtalakay ng ating pambansang pondo.

Bilang Chairman ng Senate Committee on Finance, nagpapasalamat tayo sa suporta ng lahat ng ating mga kasamahan sa Senado. Ipinapakita nito na determinado ang inyong mga kinatawan sa Senado na tiyaking bawat sentimo ng buwis na ibinabayad ng ating mga mamamayan ay nagagasta nang tama. 

Upang maging mas malinaw ang pagtalakay natin sa national budget, iminumungkahi nating isapubliko ang mahahalagang mga dokumentong may kinalaman sa mga ilalaang pondo sa susunod na taon. 

Sa mga nagdaang taon kasi, dalawang dokumento lamang ang nakikita ng ating mga kababayan. Una rito ang National Expenditure Program (NEP) o ang panukalang budget ng Pangulo na isinusumite sa Kongreso. Pangalawa ay ang General Appropriations Act o ang pinal na bersyon ng national budget na pirmado ng Pangulo. 

Sa Kamara nagsisimula ang tinatawag na General Appropriations Bill (GAB) bago ito isumite sa Senado. Batay sa pagdinig hinggil sa NEP at sa GAB na isinumite ng Kamara, bumubuo rin ang Senado ng sarili nitong bersyon ng national budget. Matapos ipasa ng Senado ang bersyon nito ng national budget sa huli at ikatlong pagbasa, magkakaroon ng bicameral conference kung saan nireresolba ang mga pagkakaiba sa mga bersyon ng Senado at Kamara. Kailangang maratipikahan ng parehong kapulungan ang bersyon ng national budget na napagkasunduan sa bicameral conference bago ito maipadala sa Pangulo para sa kanyang lagda. 

Nais nating makita ang mga nagaganap na pagbabago o galaw sa bawat yugto ng pagtalakay sa national budget at isinusulong nating maisapubliko sa website ng parehong Senado at Kamara ang mahahalagang mga dokumentong may kinalaman dito. 

Isinusulong din nating magkaroon ng mekanismo para maibahagi ng publiko ang kanilang mga mungkahi at mga pagsusuri sa panukalang budget. Sa ganitong paraan matitiyak nating hindi lang transparency ang meron tayo, kundi accountability o pananagutan sa publikong ating pinaglilingkuran. 

Sa mga darating na araw ay magsisimula na ang mga talakayan sa Senado tungkol sa national budget. Hinihikayat ko ang ating mga kababayan na aktibong makilahok sa diskusyon upang tiyak na maisakatuparan natin ang inaasam nating ‘Golden Age of Transparency and Accountability.’

---

May katanungan ka ba, reklamo o naisihingi ng tulong? Sumulat sa WIN TAYONG LAHAT ni Kuya Win Gatchalian, BULGAR Bldg., 538 QuezonAve., Quezon City

o mag-email sa surewin.bulgar@gmail.com

LGUs, may tungkulin sa pag-angat ng kalidad ng edukasyon

ni Kuya Win Gatchalian @Win Tayong Lahat | August 14, 2025

Nitong mga nagdaang araw, tinalakay natin sa isang pagdinig sa Senate Committee on Basic Education ang mahalagang papel ng mga local government units (LGUs) upang mapunan natin ang kakulangan ng mga classroom. Ngunit hindi lang sa pagtatayo ng classroom makakatulong ang ating mga LGUs. Malaki rin ang kanilang papel sa pag-angat ng kalidad ng edukasyon sa bansa.

Sa ilalim ng 20th Congress, muling inihain ng inyong lingkod ang ating panukalang batas para mas mapaigting ang pakikilahok ng mga LGUs sa mga desisyon at programang pang-edukasyon: ang 21st Century School Boards Act (Senate Bill No. 53). Iminumungkahi nating mabigyan ang ating mga lokal na pamahalaan ng mas malawak na kapangyarihan upang mas matutukan nila ang pangangailangan ng mga mag-aaral at guro sa kanilang lugar.

Sa ilalim ng ating panukala, iminumungkahi nating palawakin ang mga local school board upang magkaroon ng boses ang iba pang education stakeholders at miyembro ng komunidad. Isinusulong din nating imandato sa mga local school board ang pagpapatupad ng mga polisiya upang mas maiangat pa ang kalidad ng edukasyon. Layon din ng ating panukalang batas na palawakin ang saklaw ng paggamit sa Special Education Fund (SEF). Ito ay para masuportahan ang mga local school board sa kanilang mas malawak na tungkulin. 

Ayon sa Year 1 Report ng Second Congressional Commission on Education (EDCOM 2), malaking bahagi ng Special Education Fund (SEF) ang hindi pa nagagamit. Batay sa pagsusuri ng komisyon, umabot sa P15 bilyon ang hindi nagamit na pondo para lamang sa taong 2022. Napag-alaman din na aabot sa 57% ng SEF ang hindi nagagamit ng mga lungsod. Kaya naman sa ilalim ng ating panukala, iminumungkahi nating pahintulutan ang mas maluwag na paggamit ng SEF sa mga pangangailangang pang-edukasyon.

Iminumungkahi natin ang isang institutionalized policy upang magamit ang naturang pondo para sa mga sumusunod: sahod ng mga guro sa mga pampublikong paaralan sa elementary at high school; sahod ng mga non-teaching staff, kabilang ang utility at security personnel; sahod ng mga guro at capital outlay para sa mga child development center; pagpapanatili at operasyon ng mga programa para sa Alternative Learning System; suporta sa distance learning; mga training programs; at iba pa.

Patuloy nating isusulong na mapaigting ang pakikilahok at kakayahan ng mga LGUs sa pag-angat sa kalidad ng edukasyon ng bansa. Asahang tututukan natin ang pag-usad ng panukalang ito hanggang sa ganap itong maisabatas. 

---

May katanungan ka ba, reklamo o naisihingi ng tulong? Sumulat sa WIN TAYONG LAHAT ni Kuya Win Gatchalian, BULGAR Bldg., 538 QuezonAve., Quezon City

o mag-email sa surewin.bulgar@gmail.com

Mental health caravan, aarangkada sa mga public school

ni Kuya Win Gatchalian @Win Tayong Lahat | August 12, 2025

Inilunsad noong nakaraang linggo ang isang mental health caravan na pinangungunahan ng inyong lingkod, kasama ang aming mga katuwang sa proyektong pinamagatang “Tara Usap, G?” ‘kwentuhan lang, no pressure’. Kasama natin sa proyektong ito ang Philippine Educational Theater Association (PETA), Balik Kalipay Center for Psychosocial Response, at Youth for Mental Health Coalition.

Layunin ng mental health caravan na ito na isulong ang pangangalaga sa mental health ng ating mga mag-aaral. Bahagi ito ng pagsuporta ng inyong lingkod sa pagpapatupad ng Basic Education Mental Health and Well-Being Promotion Act (Republic Act No. 12080) na ating isinulong bilang sponsor at may-akda.

Matatandaang mandato ng naturang batas ang pagkakaroon ng School-Based Mental Health Program sa mga pampublikong paaralan. Saklaw ng programang ito ang screening, evaluation, assessment, at monitoring; mental health first aid; crisis response at referral system; mental health awareness at literacy emotional, developmental at preventive programs; at iba pa. Upang maipatupad ang programang ito, magkakaroon din ng Care Center sa bawat pampublikong paaralan sa bansa.

Layon din ng batas na tugunan ang kakulangan ng mga eksperto upang pangalagaan ang mental health ng ating mga mag-aaral. Sa ilalim ng batas, ang mga Care Center ay pamumunuan ng isang School Counselor na maaaring isang Registered Guidance Counselor o Registered Psychologist. Makakatulong ito upang maresolbahan natin ang kasalukuyang kakulangan sa guidance counselor sa mga paaralan.

Sa pamamagitan ng mental health caravan, maipapaalam natin sa ating mga mag-aaral at guro na meron na tayong ganitong batas na layong itaguyod ang kanilang kapakanan. Ang naturang caravan na ating inilunsad ay nagbigay din ng paalala sa mga mag-aaral na may matatakbuhan sila kung may pinagdaraanan man sila sa kanilang mental health.

Nagpapasalamat naman tayo sa mga naging katuwang sa proyektong ito. Sa paglulunsad ng ating mental health caravan, itinanghal ng PETA, sa pamamagitan ng PETA Lingap Sining, ang dulang ‘Keri Pa Ba?’ kung saan ipinakita ang iba’t ibang mga hamong kinakaharap ng mga mag-aaral. Ipinakita rin sa naturang pagtatanghal ang kahalagahan ng pakikipagkapwa-tao at pagdadamayan upang mapangalagaan ang mental health ng bawat isa.

Taos-puso rin tayong nagpapasalamat sa Balik Kalipay at Youth for Mental Health Coalition sa pagtiyak na meron tayong mga ekspertong gagabay sa pagpapatupad natin ng proyektong ito.

Nagpapasalamat tayo sa Quezon City Science High School, kung saan inilunsad ang “Tara Usap, G?”

Makakaasa ang ating mga kababayan na patuloy na susuportahan ng inyong lingkod ang pagpapatatag ng mga programang magtataguyod sa mental health ng mga mag-aaral.

---

May katanungan ka ba, reklamo o naisihingi ng tulong? Sumulat sa WIN TAYONG LAHAT ni Kuya Win Gatchalian, BULGAR Bldg., 538 QuezonAve., Quezon City

o mag-email sa surewin.bulgar@gmail.com