Banyo sa terminal ng bus, bawal magpabayad

ni Atty. Persida Rueda-Acosta @Magtanong Kay Attorney | December 8, 2025

Dear Chief Acosta,

May karapatan ba ang mga terminal ng bus na maningil ng bayad bago magamit ang kanilang mga banyo? -- Adelyn

---

Dear Adelyn, 

Kinikilala ng ating bansa ang karapatan ng bawat establisyimento sa isang patas na balik ng puhunan. Gayunpaman, ito ay may kaakibat na kaukulang responsibilidad panlipunan na magbigay ng sapat na mga pasilidad para sa kaginhawahan ng mga kliyente nito. Tungo sa layuning ito, isinabatas ang Republic Act No. 11311 (R.A. No. 11311) upang mapagbutihan ng mga may-ari, operator, at administrador ng mga terminal, istasyon, hintuan, pahingahan, at roll-on/roll-off terminal ng transportasyon sa lupa ang kanilang mga pasilidad sa pamamagitan ng pagbibigay ng libreng serbisyo sa internet, at malinis na mga pasilidad sa kalusugan. Kaugnay nito, nakasaad sa Section 5 ng nasabing batas na:

“Section 5. Prohibition on Collection of Fees to Access Sanitary Facilities. -It shall be unlawful to collect fees from passengers for the use of regular sanitary facilities therein. For the purpose of this Act, the concerned passenger must show the paid bus ticket for the day in order to avail of the free use of sanitary facilities: Provided, however, That the provisions of this Act shall not apply to separate, well-appointed or deluxe sanitary facilities that are operated solely for commercial purposes and for the convenience of passengers who require and prefer such facilities within land transport terminals, stations, stops, rest areas, and RORO terminals.”

Sang-ayon sa nasabing probisyon ng batas, ipinagbabawal ang paniningil mula sa mga pasahero para sa paggamit ng mga regular na banyo o sanitary facilities. Ngunit, paki tandaan na ang batas na ito ay hindi tumutukoy sa mga hiwalay na itinalagang de-kalidad na mga banyo o sanitary facilities na pinapatakbo lamang para sa mga layuning pangkomersyo at para sa kaginhawahan ng mga pasaherong nangangailangan at mas gusto ang mga naturang premyadong pasilidad sa loob ng mga terminal ng transportasyon sa lupa, istasyon, hintuan, lugar ng pahingahan, at mga terminal ng RORO.

Kung kaya’t sa inyong sitwasyon, kailangan ninyo lamang ipakita ang inyong bayad na tiket ng bus para kayo ay makagamit ng banyo nang libre. Para sa inyong kaalaman, nakasaad sa Seksyon 7 ng batas na ito na ang sinumang may-ari, operator, o administrador ng mga terminal, istasyon, hintuan, pahingahan, at mga terminal ng RORO na lumabag sa pagbabawal sa ilalim ng Seksyon 5 ng batas na ito ay mananagot sa multang nagkakahalaga ng P5,000.00 para sa bawat araw ng paglabag. 

Sana ay nabigyan namin ng linaw ang iyong katanungan. Ang payong aming ibinigay ay base lamang sa mga impormasyon na iyong inilahad at maaaring magbago kung mababawasan o madaragdagan ang mga detalye ng iyong salaysay. 

Maraming salamat sa iyong patuloy na pagtitiwala.

Karapatang bumoto nang maayos at naaayon sa konsensiya

ni Atty. Persida Rueda-Acosta @Magtanong Kay Attorney | December 7, 2025

Ang pagpili ng mga magiging kinatawan ng mga mamamayan sa Kongreso at sa lokal na pamayanan ay nakasalalay sa ating mga kamay at tamang desisyon. Kaya marapat nating gampanan ang ating mga tungkulin at karapatang bumoto nang maayos at naaayon sa ating konsiyensya. Pumili tayo ng mga lingkod-bayan na totoong mangangalaga sa ating mga kapakanan at mag-aangat sa ating antas ng pamumuhay.

Ang karapatan na maghalal ay nakasaad sa ating Saligang Batas, partikular sa Artikulo V, kung saan nakasaad na:

“Sek. 1. Ang karapatan sa halal ay maaaring gampanan ng lahat ng mga mamamayan ng Pilipinas na hindi inalisan ng karapatan ng batas, na labingwalong taong gulang man lamang, at nakapanirahan sa Pilipinas sa loob ng isang taon man lamang, at anim na buwan man lamang sa lugar na kanilang bobotohan kagyat bago maghalalan. Walang dapat ipataw na literasi, ariarian o iba pang substantibong kinakailangan sa pagganap ng karapatan sa halal.

Sek. 2. Dapat magtakda ang Kongreso ng isang sistema para maseguro ang pagiging sikreto at sagrado ng balota at gayon din ng isang sistema para sa pagbotong liban ng mga kuwalipikadong Pilipino na nasa ibang bansa.

Para sa mga taong may kapansanan at mga ilitireyt, ang Kongreso ay dapat bumalangkas ng isang pamamaraan na hindi na kakailanganin ang tulong ng mga ibang tao. Hanggang sa sumapit ang panahong iyon, sila ay pahihintulutang bumoto sa ilalim ng umiiral na mga batas at ng mga tuntuning maaaring ihayag ng Komisyon sa Halalan upang maprotektahan ang pagiging sikreto ng balota.”

Nakasaad sa mga nabanggit na probisyon na maliban sa mga inalisan ng karapatan ng batas, ang mga mamamayang may edad na mula 18 at pataas ay mayroong karapatan na maghalal ng mga gusto nilang lingkod-bayan. Para makalahok sa halalan ang isang botante, dapat ay rehistrado siya sa lugar na kanyang pagbobotohan. Siya rin ay dapat na nanirahan sa Pilipinas sa loob ng isang taon bago ang nakatakdang halalan, at anim na buwan naman sa lugar kung saan siya boboto. Maliban sa mga nabanggit, wala nang iba pang kuwalipikasyon ang kinakailangan para makalahok ang isang mamamayan sa halalan.

Para sa mga Pilipino na naging mamamayan (citizens) ng ibang bansa subalit nanumpang muli ng kanilang katapatan (allegiance) sa Republika ng Pilipinas, maaari rin silang bumoto sa ilalim ng Section 5 ng Republic Act (R.A.) No. 9225 (Citizenship Retention and Re-acquisition Act of 2003), kung saan nakasaad na:

“Sec. 5. Civil and Political Rights and Liabilities. -- Those who retain or re-acquire Philippine citizenship under this Act shall enjoy full civil and political rights and be subject to all attendant liabilities and responsibilities under existing laws of the Philippines and the following conditions:

(1) Those intending to exercise their right of suffrage must meet the requirements under Section 1, Article V of the Constitution, Republic Act No. 9189, otherwise known as “The Overseas Absentee Voting Act of 2003” and other existing laws; xxx”

Kinakailangan lamang na ang mga nasabing Pilipino ay nakapanumpa ng kanilang katapatan sa Republika ng Pilipinas ayon sa probisyon ng Section 3 ng R.A. No. 9225, kung saan nakasaad na:

“Section 3. Retention of Philippine Citizenship -- Any provision of law to the contrary notwithstanding, natural-born citizens by reason of their naturalization as citizens of a foreign country are hereby deemed to have re-acquired Philippine citizenship upon taking the following oath of allegiance to the Republic:

xxx xxx xxx”

Matapos ang kanilang panunumpa ng katapatan sa ilalim ng R.A. No. 9225, ang mga nasabing mamamayan ay tataguriang mga “dual citizens” at sila ay magkakaroon na ng karapatan para makaboto. Ang karapatang ito ay kinilala ng Korte Suprema sa kasong Loida Nicolas-Lewis, et al. versus COMELEC (G.R. NO. 162759, Agosto 4, 2006), kung saan ang “dual citizens” na nagpetisyong makaboto sa ilalim ng Overseas Absentee Voting Act kahit na hindi nanirahan sa Pilipinas sa loob ng isang taon bago ang halalan ay pinayagan na makaboto. Sa nasabing kaso, sa panulat ni Kagalang-galang na Kasamang Mahistrado Cancio C. Garcia, sinabi ng Korte Suprema na:  

“WHEREFORE, the instant petition is GRANTED. Accordingly, the Court rules and so holds that those who retain or re‑acquire Philippine citizenship under Republic Act No. 9225, the Citizenship Retention and Re‑Acquisition Act of 2003, may exercise the right to vote under the system of absentee voting in Republic Act No. 9189, the Overseas Absentee Voting Act of 2003.”

Ebidensyang sablay, akusado lusot!

ni Atty. Persida Rueda-Acosta @Daing mula sa hukay | Dec. 7, 2025

ISSUE #376

Sa mainit na araw ng konstruksyon sa Brgy. Bagumbayan, Teresa, Rizal, hindi ingay ng martilyo o lagari ang bumasag noong Mayo 1, 2002 – kundi ang sigaw ng alitan, hampas, at pagbagsak ng isang lalaking itago na lamang natin sa pangalang Uncle Moya. 

Sa gitna ng gusot ng inuman, galit, at pagod, lumutang ang dalawang pangalan ng lalaking sina Boy Jun, pamangkin ng biktima, at ang kapwa trabahador ng biktima na siyang akusado na si Alyas Bato, na nakainitan umano ng biktima bago maganap ang trahedya.

Sa pag-ikot ng hustisya, lumutang ang tanong: Sa pagitan ng alingawngaw ng galit at bigwas ng kahoy, sino ang tunay na salarin? At may sapat bang bigat ang ebidensya upang hatulan ang akusado?

Sa kasong People of the Philippines v. Bayani (Crim. Case No. 02-53xx-M), Regional Trial Court, Branch 78, Morong, Rizal, sa panulat ni Honorable Judge Lily Ann M. Padaen noong 16 Nobyembre 2016, sinuri ng hukuman kung ang ebidensya ng tagausig ay sapat upang patunayan ang pagkakasala ni Alyas Bato sa kasong pamamaslang o Homicide.

Ayon sa impormasyon, noong Mayo 1, 2002, bandang ala-1:30 ng hapon, sa loob ng La Hacienda construction site sa Brgy. Bagumbayan, Teresa, Rizal, sinaktan at hinampas umano nang paulit-ulit ng dos-por-dos ni Alyas Bato si Uncle Moya, sa bahagi ng ulo at leeg, na naging sanhi umano ng kanyang kamatayan.

Kinasuhan ang akusado ng homicide sa ilalim ng Article 249 ng Revised Penal Code, at sa kanyang arraignment, siya ay nag-plead ng not guilty, kaya nagsimula ang pagdinig.

Sa paglilitis, ipinrisinta ng tagausig si Boy Jun, ang pamangkin ng biktimang si Uncle Moya. 

Ayon kay Boy Jun, narinig umano niyang nagtatalo ang kanyang tiyuhin na si Moya at ang akusadong si Alyas Bato habang siya ay nasa second floor ng ginagawang bahay. Inilarawan niyang nag-aaway umano ang dalawa tungkol sa kanilang trabaho bilang construction workers. Sinabi rin niya na nakita niya si Alyas Bato na kumuha ng isang dos-por-dos. Ilang sandali matapos nito, bumaba siya at nadatnan ang kanyang tiyuhin na si Moya na nakahandusay na at wala nang malay.

Ngunit sa isinagawang cross-examination, lumitaw na hindi aktuwal na nakita ni Boy Jun ang mismong pananakit. Inamin niyang nasa second floor lamang siya at bumaba lamang nang makarinig ng ingay o komosyon. Dahil dito, ang mga nakita niya ay pawang resulta lamang ng insidente – hindi ang aktuwal na pangyayari. 

Sa madaling sabi, walang direktang saksi sa akto ng panghahampas ng dos-por-dos na aniya ay dahilan ng tinamong pinsala ni Uncle Moya.

Tinawag din ng tagausig si P/Supt. Frez, ang medico-legal officer na nagsagawa ng autopsy sa katawan ni Uncle Moya. 

Ayon sa kanyang salaysay, dinala sa Eastern Police District Crime Laboratory ang bangkay para isailalim sa autopsy, at natukoy umano niya na intracranial hemorrhage ang naging sanhi ng kamatayan.

Ngunit dito lumitaw ang napakalaking problema, hindi kailanman naisumite ng tagausig ang nasabing autopsy report bilang ebidensya, at wala ring anumang dokumentong inialok upang patunayan na may naganap na autopsy, o na ang sinuring bangkay ay talaga ngang kay Uncle Moya. 

Sa madaling sabi, tanging oral testimony lamang ni P/Supt. Frez ang naiprisinta, at natapos ang presentasyon ng tagausig ng mga ebidensya nito nang hindi nai-offer ang katunayan ng pagkamatay ng biktimang si Uncle Moya.

Sa kabilang banda, ang Public Attorney’s Office (PAO), bilang counsel de oficio, sa ngalan ng isang manananggol pambayan na si Atty. Ferdinand C. Arabit, ay tumalima na huwag nang magprisinta ng ebidensya para sa panig ng depensa, sapagkat ang lahat ng subpoena na ipinadala sa akusado ay ibinalik sa hukuman na may notasyong ‘RTS – moved out’ (o ‘lumipat na ng tirahan’).”

Matapos ang paglilitis, sinuri ng hukuman ang lahat ng ebidensya. Sa huli, pinawalang-sala si Alyas Bato. Pinag-aralan ng hukuman ang kabuuang ebidensya ng tagausig at napag-alamang nabigo itong patunayan ang pagkakasala ni Alyas Bato nang lampas sa makatuwirang pagdududa.

Ayon sa Hukuman, nagkulang ang tagausig sa pagsusumite ng mga kinakailangang dokumento at pleadings sa kaso. 

Una, hindi sila nagsumite ng memorandum na sana ay naglalaman ng kabuuang pagsusuri, synthesis, at legal na batayan ng kanilang ebidensya. 

Pangalawa, nang i-rest ang kaso noong Agosto 24, 2009, hindi rin sila nagsagawa ng formal offer of evidence. 

Ayon sa Hukuman, wala man lamang naisumiteng dokumento gaya ng death certificate, autopsy report, o anumang medico-legal findings na magpapatunay sa mismong pagkamatay ng biktima. 

Sa madaling sabi, naghain sila ng kasong homicide, ngunit kahit isang dokumento upang patunayan na may taong namatay ay hindi naisama sa records ng korte.

Hinggil sa nabanggit, muling nilinaw ng Hukuman na ang kasong homicide ay may apat na elemento:

1. May isang taong namatay

2. Ang akusado ang pumatay

3. May intensiyon siyang pumatay, na pinapalagay sa mga sadyang pananakit

4. Walang qualifying circumstance (kaya Homicide, hindi Murder)

Sa kasong ito, batid ng Hukuman na walang saysay na talakayin ang tatlong natitirang elemento kung ang unang elemento pa lamang – ang mismong pagkamatay ay hindi naman napatunayan. Ito ang pinakamalaking butas sa kaso.

Binigyang-diin ng Hukuman na mahalagang tandaan na sa homicide, ang unang pundasyon ng kaso ay ang fact of death o katunayan ng pagkamatay. Kailangang mapatunayan na may taong namatay, bago pa pag-usapan kung sino ang pumatay, kung may intensiyon, o kung ano’ng sirkumstansyang nakapalibot sa insidente. Ngunit sa kasong ito, nabigo ang tagausig na patunayan kahit ang pinakaunang elemento ng krimen. Ito ang pinakamalaking butas na bumalot sa buong paglilitis.

Ibinahagi rin ng Hukuman na lalo pang lumala ang sitwasyon nang hindi naisama sa ebidensya ang dokumentong autopsy report, sa kabila ng pagkakakilanlan nito sa testimonya ni P/Supt. Frez. Tulad ng itinuro sa Sabay v. People (G.R. No. 192150, 1 Oktubre 2014, sa panulat ni Kagalang-galang na Kasamang Mahistrado Arturo D. Brion), hindi sapat na ma-identify lamang sa testimonya ang isang dokumento; kinakailangan itong maipasok sa records sa pamamagitan ng formal offer. Sa kasong ito, walang anumang formal offer ang naisumite. Hindi maaaring magbigay ng judicial notice ang korte upang punan ang kakulangang ito. Ang oral testimony lamang ng medico-legal officer ang naiwan, at ayon sa batas, hindi iyon sapat upang maitaguyod ang fact of death nang lampas sa makatuwirang pagdududa. 

Kaya’t nang usisain ng hukuman ang kritikal na tanong – kung napatunayan ba nang may moral certainty na namatay si Uncle Moya at si Alyas Bato ang pumatay – ang naging sagot ng korte ay malinaw na hindi. Walang dokumentong nagpapatunay sa mismong pagkamatay ng sinasabing biktima. Dahil dito, hindi rin maikakabit kay Alyas Bato ang anumang pananagutan. Tahasang sinabi ng hukuman na hindi napatunayan ang guilt of the accused beyond reasonable doubt.

Binigyang-diin ng Hukuman ang konstitusyonal na presumption of innocence. Ang akusado ay mananatiling inosente hanggang hindi napatutunayan ang kabaligtaran. 

Ayon sa Hukuman, hindi rin diumano napatunayan ng tagausig ang pagkakakilanlan ng salarin sapagkat sa cross-examination ng saksing si Boy Jun, lumalabas na hindi nito mismong nasaksihan ang akto ng pananakit sa kanyang Uncle Moya. 

Muli, tungkulin ng tagausig ang magdala ng ebidensya. Ngunit sa kasong ito – walang proof of death, hindi natukoy ang pagkakakilanlan ng salarin, walang formal offer of evidence, walang dokumentong medico-legal, at hindi rin naisumite ang memorandum. Dahil dito, hindi naabot ng tagausig ang kinakailangang antas ng ebidensya sa kasong kriminal.

Sa huli, idineklarang walang sala si Alyas Bato at walang pananagutang sibil. Ang kabiguan ng tagausig na patunayan ang guilt beyond reasonable doubt ang naging pangunahing dahilan ng pagpapawalang-sala. Sa pagtatapos, paalala ng kasong ito na sa mata ng batas, ang hustisya ay hindi nakapatong sa mga tanong o suspetsa sapagkat ito ay nakasalalay sa bigat at katumpakan ng ebidensya. 

Gayunpaman, tila humuhugot pa rin ng daing mula sa hukay ang katahimikan ng lugar kung saan hinimlay ang malamig na bangkay ni Uncle Moya – isang paalala na ang hustisya ay hindi lamang paghahanap ng salarin, kundi pagtiyak na tama at patas ang proseso ng paghuhusga.

Sa pagitan ng init ng alitan at lamig ng papeles, isang pagpapakita sa lahat na kung walang matibay na katibayan, hindi maaaring ibulid sa bilangguan ang isang mamamayan, sapagkat pinaiiral ang hustisya na idinidikta na kapag kulang ang ebidensya, katarungan ang nag-uutos ng pagpapawalang-sala.