Responsableng paggamit ng teknolohiya para sa kabataan, tiyakin

ni Leonida Sison @Boses | June 27, 2026

Hanggang saan dapat umabot ang kalayaan sa paglalaro kung ang kapalit naman ay posibleng panganib sa paghubog ng kaisipan ng kabataan? 

Ito ngayon ang sentro ng usapin matapos ihayag ng Department of the Interior and Local Government (DILG) ang mungkahing pag-aralan ang tuluyang pagbabawal sa mga online video game na naglalaman ng matitinding eksena ng karahasan. Para sa maraming magulang at mamamayan, hindi na lamang ito simpleng usapin ng libangan kundi bahagi na ng mas malawak na usapin tungkol sa kaligtasan at kinabukasan ng kabataang Pilipino.

Lumutang ang panukala matapos maiugnay sa mga ulat ang umano’y pagkahilig ng isa sa mga suspek sa naganap na pamamaril sa isang paaralan sa Tacloban City sa online game na GoreBox.

Ayon sa Cybercrime Investigation and Coordinating Center (CICC), ang naturang laro ay nagbibigay sa mga manlalaro ng kakayahang lumikha ng mga sitwasyong may kinalaman sa paggamit ng armas at iba’t ibang uri ng marahas na aksyon.

Dahil dito, pansamantalang hinarang ng ahensya ang access sa laro habang isinasagawa ang masusing pagsusuri sa posibleng impluwensya nito sa mga kabataan.

Ayon sa isang opisyal, dapat nang pag-aralan ng Kongreso at iba pang kinauukulang ahensya kung kinakailangan ang mas mahigpit na regulasyon o maging ang total ban sa mga larong may katulad na nilalaman. Naniniwala na ang paulit-ulit na pagkakalantad sa mararahas na digital content ay maaaring magkaroon ng epekto sa pag-iisip at pag-uugali ng ilang kabataan.

Gayunman, hindi pa rin nagkakaisa ang mga eksperto sa direktang ugnayan ng violent video games at aktuwal na karahasan. Ayon sa maraming pag-aaral, hindi lamang isang salik ang nakaaapekto sa asal ng isang tao. Kasama rito ang kapaligiran, pagpapalaki ng pamilya, mental health, edukasyon, at iba pang personal na karanasan. Dahil dito, mahalagang maging maingat sa pagbibigay ng konklusyon upang hindi agad maisisi sa teknolohiya lamang ang mas malalim na problemang panlipunan.

Ang tunay na hamon ay kung paano mababalanse ang karapatan ng mga kabataan sa modernong libangan at ang obligasyon ng estado na protektahan sila laban sa mga maaaring makasamang impluwensya. Hindi sapat ang pagbabawal lamang kung walang kasabay na paggabay mula sa mga magulang, paaralan, at komunidad.

Mahalagang pag-aralang mabuti ang panukalang ito batay sa ebidensya at hindi lamang sa emosyon o pangamba. Ang isyu ay hindi simpleng laban ng video games at disiplina, kundi usapin ng responsableng paggamit ng teknolohiya at wastong paggabay sa kabataan. Ang pangyayaring ito ay nagsisilbing paalala na sa panahon ng mabilis na pag-unlad ng digitalization sa bansa , kailangang manatiling aktibo ang pamilya, paaralan, at pamahalaan sa paghubog ng kabataang may tamang pagpapahalaga, disiplina, at pananagutan sa kanilang mga kilos sa loob at labas ng internet. 

Leptospirosis patuloy na lumalala, publiko magdoble-ingat

ni Leonida Sison @Boses | June 26, 2026

Nakakabahala na habang tuluy-tuloy ang pag-ulan ay patuloy ding tumataas ang bilang ng kaso ng leptospirosis sa bansa, isang sakit na madalas na hindi gaanong napapansin hanggang sa may mamatay na dahil rito. 

Ang pagtaas ng mga naitatalang kaso ngayong taon ay malinaw na paalala na nananatiling seryosong banta sa kalusugan ng publiko ang sakit na ito, lalo na sa mga mamamayang araw-araw na nakikisalamuha sa baha, putik, at maruming kapaligiran upang maghanapbuhay.

Ayon sa Department of Health (DOH), umabot na sa 2,177 kaso ng leptospirosis ang naitala mula Enero 4 hanggang Hunyo 6, 2026. Mas mataas ito ng anim na porsyento kumpara sa 2,045 kaso na naitala sa kaparehong panahon noong nakaraang taon.

Bagama’t tila maliit ang pagtaas sa unang tingin, bawat bilang ay kumakatawan sa isang taong nalagay sa panganib at maaaring humarap sa malubhang komplikasyon kung hindi agad mabibigyan ng tamang lunas.

Karamihan sa mga naapektuhan ay mga magsasaka at manggagawang nagtatrabaho sa mga taniman na madalas lumusong sa putik at tubig na posibleng kontaminado ng ihi ng mga hayop na may impeksyon. Ipinakikita nito na hindi lamang usapin ng kalusugan ang leptospirosis kundi usapin din ng kabuhayan.

Marami sa mga manggagawa ang walang pagpipilian kundi ipagpatuloy ang kanilang trabaho kahit may panganib na magkasakit dahil ito lamang ang kanilang pinagkukunan ng kita.

Ang leptospirosis ay dulot ng bacteria na naipapasa sa pamamagitan ng ihi o dumi ng mga infected na hayop, partikular na ng mga daga. Kapag nakapasok ang bacteria sa katawan sa pamamagitan ng sugat o pagkakalubog sa kontaminadong tubig, maaari itong magdulot ng matinding karamdaman na nakaaapekto sa iba’t ibang bahagi ng katawan.

Bilang pag-iingat, muling pinaalalahanan ng DOH ang publiko na magsuot ng bota kapag lulusong sa baha o putikan, agad na maghugas ng paa gamit ang malinis na tubig at sabon pagkatapos ma-expose sa maruming tubig, at iwasang lumusong kung may bukas na sugat. Mahalaga rin ang agarang pagpapatingin sa doktor at hindi basta-bastang pag-inom ng anumang gamot nang walang payo ng eksperto.

Ipinakikita ng sitwasyong ito na hindi sapat ang pagtugon sa sakit kapag may outbreak na. Mas mahalaga ang tuluy-tuloy na kampanya sa kalinisan, maayos na pamamahala ng basura, pagkontrol sa populasyon ng daga, at pagpapalawak ng kaalaman ng publiko tungkol sa mga panganib ng leptospirosis. Kapag napabayaan ang mga ugat ng problema, mananatiling paulit-ulit ang pagdami ng mga kaso taun-taon.

Ang pagtaas ng bilang ng leptospirosis ay nagsisilbing babala sa bawat Pilipino na ang simpleng pag-iingat ay maaaring makapagsalba ng buhay. Kasabay ng responsibilidad ng pamahalaan na tiyaking ligtas ang kapaligiran, mahalaga ring maging mapanuri at disiplinado ang bawat mamamayan sa pangangalaga sa sariling kalusugan. Ang laban kontra leptospirosis ay hindi lamang tungkulin ng mga otoridad kundi pananagutan ng buong komunidad upang maiwasan ang mas marami pang mabiktima sa hinaharap.

Sharmaine Bill, hakbang tungo sa pantay na pagkilala

ni Leonida Sison @Boses | June 25, 2026

Sa panahon kung saan mas kinikilala ang karapatan at dignidad ng bawat mamamayan, mahalagang pag-isipan kung sapat pa ba ang umiiral na mga patakaran para protektahan ang iba’t ibang sektor ng lipunan. Ang panukalang “Sharmaine Bill” ay hindi lamang usapin ng pagbabago ng pangalan o gender marker, kundi ng pagkilala sa karapatan ng isang tao na mamuhay nang may respeto at walang diskriminasyon.

Bilang bahagi ng paggunita sa Pride Month, inihain ang House Bill 9929 o ang “Lived Identities and Recognition Act,” na kilala rin bilang “Sharmaine Bill.” Ayon sa naturang batas, layunin nitong gawing mas madali at mas abot-kaya ang proseso ng pagtutugma ng legal na pangalan at gender marker ng mga transgender, intersex, at non-binary Filipinos sa kanilang kinikilalang identidad.

Sa kasalukuyan, kinakailangan pang dumaan sa mahabang proseso sa korte ang sinumang nagnanais na baguhin ang ilang personal na detalye sa kanilang mga legal na dokumento. Para sa marami, nagiging hadlang ito dahil sa gastos, tagal ng proseso, at iba pang komplikasyon. Dahil dito, marami ang nahaharap sa hindi pagkakaunawaan, panghuhusga, at maging diskriminasyon sa pagkuha ng serbisyo, paghahanap ng trabaho, at iba pang transaksyon na nangangailangan ng opisyal na pagkakakilanlan.

Hindi lamang mga transgender, intersex, at non-binary individuals ang maaaring makinabang sa panukalang ito. Saklaw din nito ang mga survivor ng gender-based violence at child abuse na nais magpalit ng pangalan upang mapangalagaan ang kanilang kaligtasan, privacy, at kapakanan. Sa ganitong paraan, nagiging mas inklusibo ang panukala dahil kinikilala nito ang iba’t ibang sitwasyon kung saan mahalaga ang pagkakaroon ng legal na pagkakakilanlang tumutugma sa tunay na kalagayan ng isang tao.

Ang usaping ito ay higit pa sa personal na identidad. Nakasentro rin ito sa accessibility ng serbisyo ng gobyerno, pantay na pagtrato sa mga mamamayan, at pagtiyak na walang sektor ang naiiwan sa mga benepisyong dapat nilang matanggap. Kapag mas malinaw at naaayon ang mga dokumento sa pagkakakilanlan ng isang tao, mas nababawasan ang posibilidad ng diskriminasyon at hindi pagkakaunawaan sa mga opisyal na transaksyon.

Ang sukatan ng isang makatarungang lipunan ay kung paano nito pinapangalagaan ang dignidad ng bawat mamamayan. Bagama’t maaaring magkaroon ng magkakaibang pananaw hinggil sa panukalang ito, mahalagang manatiling nakatuon ang diskusyon sa karapatang pantao, pagkakapantay-pantay, at paggalang sa pagkakakilanlan ng bawat isa. Ang “Sharmaine Bill” ay nagsisilbing paalala na ang mga batas ay dapat umangkop sa nagbabagong pangangailangan ng lipunan upang mas maraming Pilipino ang makaranas ng pagkilala, proteksiyon, at patas na pagtrato.