Mental health caravan, dalhin sa bawat paaralan

ni Leonida Bonifacio-Sison @Boses | September 26, 2026

Nakababahala ang patuloy na pagdami ng mga insidenteng may kaugnayan sa school violence, lalo na kung ang mga kabataan mismo ang naaapektuhan nito. 

Sa ganitong sitwasyon, hindi na sumasapat ang puro seguridad at disiplina. Kailangan na nating palakasin ang mental health support sa mga kabataan upang maagapan ang mga problemang maaaring lumala kung sakali man na ito ay hindi mapansin nang maagap.

Isinusulong ngayon ang isang school caravan na magdadala ng mental health awareness activities sa mga paaralan. Layunin nitong turuan ang mga estudyante tungkol sa pangangalaga ng kanilang mental health, stress management at kahalagahan ng paghingi ng tulong kapag kinakailangan.

Hindi lamang mga mag-aaral ang dapat kasama rito. Mahalaga ring maturuan ang mga magulang at guro dahil sila ang mga taong pinakamalapit sa kabataan. Sila ang maaaring unang makapansin ng pagbabago sa kilos, pakikitungo o kalagayan ng isang bata.

Sa loob ng paaralan, kailangang maging normal ang pag-uusap tungkol sa mental health. Hindi dapat ituring na kahinaan o kahiya-hiya ang pagkakaroon ng pinagdaraanan. Kapag natutong magsalita ang isang estudyante tungkol sa kaniyang problema at alam niyang may makikinig sa kanya, mas may pagkakataong maagapan ang kanyang pinagdaraanan.

Kasama rin sa dapat palakasin ang anti-bullying programs. Ang pambu-bully ay hindi lamang simpleng away ng mga bata. Maaari itong makaapekto sa kumpiyansa, pag-aaral at pakikisalamuha ng isang estudyante. Kailangang may malinaw na paraan ng pag-uulat, agarang intervention at sapat na suporta para sa mga sangkot.

Mahalaga rin ang responsableng paggamit ng social media at iba pang digital platforms. 

Sa panahon ngayon, hindi natatapos sa gate ng paaralan ang problema ng kabataan. Ang pambabastos, pananakot at pang-aapi ay maaari ring mangyari online. Kaya dapat matutunan ng mga bata kung paano protektahan ang sarili at igalang ang iba sa digital space.

May mandato ang National Center for Mental Health sa ilalim ng Mental Health Act na palakasin ang community mental health programs. Ang school caravan ay maaaring maging mahalagang hakbang upang mailapit ang serbisyong ito sa mga kabataan at kanilang pamilya.

Ang ligtas na paaralan ay hindi lamang lugar na walang karahasan. Ito rin ay lugar kung saan nararamdaman ng isang bata na siya ay ligtas magsalita, humingi ng tulong at maging bukas tungkol sa kaniyang pinagdaraanan.

Ang mental health awareness ay hindi dapat isang aktibidad na minsan lamang ginagawa. Dapat itong maging bahagi ng kultura ng paaralan at komunidad. Kapag mas maagang natutukoy ang problema at mas mabilis na naibibigay ang tamang tulong, mas maraming kabataan ang maaaring maprotektahan. Sa pag-aalaga sa isip at damdamin ng kabataan, buong pamilya at lipunan ang makikinabang. 

Abusadong MC rider at pabayang kumpanya, sampulan

ni Leonida Bonifacio-Sison @Boses | September 25, 2026

Sakit ng lipunan ang mga taong sinasamantala ang tiwala at kalagayan ng kapwa para sa sariling kagustuhan. Mas nakababahala kapag nangyari ito sa isang serbisyong dapat ay nagbibigay ng ligtas at maaasahang biyahe sa publiko.

Kamakailan, naglabas ng show cause order ang Land Transportation Franchising and Regulatory Board (LTFRB) laban sa isang motorcycle taxi platform matapos kumalat ang video ng isang rider na umano’y nangha-harass sa isang batang babaeng pasahero. 

Nag-book ang biktima ng biyahe mula San Mateo, Rizal patungong Cubao, Quezon City, ngunit habang nasa daan ay nagsimula umano ang hindi kanais-nais na pagtrato sa kaniya. Nakuhanan mismo ng pasahero ang insidente.

Dahil dito, pinagpapaliwanag ang motorcycle taxi platform kung bakit hindi dapat suspendihin o kanselahin ang kanilang operasyon. Inatasan din silang tiyaking dadalo sa itinakdang pagdinig sa Oktubre 6 ang rider na nakuhanan sa viral video.

Mahalaga ang hakbang na ito dahil hindi lamang isang rider ang sangkot sa usapin. Kasama rito ang responsibilidad ng mga kumpanyang naghahatid ng serbisyo sa publiko na tiyaking dumadaan sa maayos na screening at pagsusuri ang kanilang mga rider.

Para sa mga pasahero na araw-araw bumibiyahe, ang pag-book ng motorcycle taxi ay nangangahulugan ng pagbibigay ng tiwala sa isang taong hindi naman nila personal na kilala. Umaasa silang ligtas na makararating sa kanilang destinasyon. Kaya kapag nasira ang tiwalang ito dahil sa harassment o anumang uri ng pang-aabuso, hindi lamang isang pasahero ang naaapektuhan. Nalalagay sa pangamba ang marami pang gumagamit ng ganitong serbisyo.

Dapat ding maging malinaw na hiwalay sa aksiyon ng LTFRB ang anumang kasong maaaring isampa ng Philippine National Police at iba pang kinauukulang ahensiya. Kailangang manaig ang tamang proseso at pananagutan batay sa ebidensiya.

Hindi sapat ang pag-aksyon kapag nag-viral na ang isang insidente. Mas mahalaga ang matibay na sistema ng screening at monitoring bago pa may mangyaring pang-aabuso.

Ang kaligtasan ng publiko ay hindi dapat maging dagdag lamang sa serbisyo. Ito ang mismong pundasyon nito. Kapag sumakay ang isang Pilipino, lalo na ang kababaihan at kabataan, dapat ang dala niya ay kumpiyansang makararating siya nang ligtas—hindi takot na baka ang taong pinagkatiwalaan niya ay maging dahilan ng kaniyang panganib.

Nakaw na kuryente, huwag ipasa sa konsyumer

ni Leonida Bonifacio-Sison @Boses | September 24, 2026

Sa tagal, wala pa ring aksyon? Habang patuloy na nagbabayad nang tama ang mga consumer sa kanilang kuryente, may bahagi pa rin ng kanilang bill na napupunta sa system loss—kasama ang enerhiyang hindi naman nila aktuwal na nagagamit. Sa panahong bawat piso ay pinag-iisipan kung saan ilalaan, hindi maliit na bagay ang ganitong dagdag-pasanin.

Halimbawa, ang pamilyang may P4,000 na buwanang bill ay maaaring mawalan ng humigit-kumulang P200 dahil sa system loss. Para sa pamilyang kapos sa budget, ang halagang ito ay maaari nang pambili ng pagkain, pambayad sa pamasahe, gamot o dagdag-gastos sa paaralan. Kaya hindi dapat basta ituring na ordinaryong bahagi lamang ito ng electric bill.

May mga pagkakataong nagmumula ang system loss sa pilferage, illegal connections at iba pang teknikal na dahilan. Pero kung may nakaw na kuryente, hindi makatarungang ang tapat na consumer ang awtomatikong sasagot sa bahagi ng pagkalugi. Nagbabayad sila sa tamang paraan at inaasahang maayos ding mapoprotektahan ang serbisyong kanilang binabayaran.

Mas malaking responsibilidad ito sa mga distribution utility. Kailangang palakasin ang kanilang mga sistema, seguridad at operasyon upang mabawasan ang illegal connections at iba pang sanhi ng pagkawala ng kuryente. Hindi sapat na kolektahin ang bayarin; dapat ding may malinaw na pagsisikap na mapababa ang mga pagkaluging ipinapasa sa publiko.

Marami ring consumer ang maaaring hindi lubos na nakakaalam na may system loss charge sa kanilang bill. Dahil dito, mahalagang maging malinaw at transparent ang pagpapaliwanag kung saan napupunta ang bawat singil. Ang consumer ay may karapatang malaman kung ano ang binabayaran niya at kung bakit kasama iyon sa kanyang buwanang obligasyon.

Hindi rin dapat mauwi sa simpleng argumento na bahagi ito ng operasyon ng electric utilities. Kapag ang epekto ay direktang nararamdaman sa bulsa ng milyun-milyong pamilya, kailangan itong seryosong ayusin. Ang bawat dagdag-singil ay may katumbas na bawas sa budget ng isang tahanan.

Ang tunay na sukatan ng isang patas na sistema ng kuryente ay hindi lamang kung may ilaw sa bahay. Dapat ding matiyak na ang bawat singil ay makatuwiran, malinaw at may pananagutan. Ang mga consumer na regular na nagbabayad ay hindi dapat gawing panangga sa pagkalugi na maaari namang maiwasan sa pamamagitan ng mas mahusay na operasyon at mahigpit na pagkontrol.

Kung patuloy na tataas ang gastusin ng mga pamilya habang nananatiling bahagi ng bill ang mga problemang hindi nila kagagawan, lalo lamang silang mabibigatan. Panahon nang seryosong tingnan ang system loss hindi lamang bilang numero sa electric bill, kundi bilang perang kinakaltas sa budget ng ordinaryong Pilipino. Ang tapat na nagbabayad ay dapat protektahan, hindi paulit-ulit na pagbayarin sa problemang hindi naman niya ginawa.