Tanikala ng kasakiman, panahon ng putulin

ni Judith Sto. Domingo @Asintado | September 12, 2025

Hayaan ninyong ilathala natin sa espasyong ito ang sulat na ipinadala sa atin ni Ginoong Ricky Cuenca, anak ng namayapang si Rudy Cuenca na gumawa ng sikat na tulay ng San Juanico at iba pang matagumpay na proyektong pang-imprastraktura sa bansa:

---

Mahal na pamilya at mga kaibigan,

Nagsusulat ako sa inyo hindi bilang pulitiko, hindi bilang aktibista, kundi simpleng ako lamang — isang anak, isang ama, isang kaibigan. Dala ko ang pagmamahal ng aking ina, si Yasmin, at mga alaala ng aking amang si Rudy, na nagtayo ng mga tulay at daang-bakal sa buong Pilipinas, lalo na ang sikat na Tulay ng San Juanico, na nag-uugnay sa Samar at Leyte na siyang naging inspirasyon ng talambuhay ng ama kong “Builder of Bridges” na isinulat kasama nina Jose Dalisay at Antonette Reyes noong 2010.

Dala ko rin ang dugong pamana at diwa ni Ramon Magsaysay, ang “Magsaysay Credo” na malalim na nakaukit sa aking kaluluwa. Sa pag-aasawa at pagmamahal, pinagpala akong matuto mula sa mga pagpapahalaga ng aking mga lolo't lola sa asawa, sina Francisco "Soc" Rodrigo at Lola Meding Rodrigo — mga taong may hindi matitinag na integridad, kababaang-loob, at katotohanan.

Ang kanilang mga tinig ay umuulit-ulit sa loob ko, kahit na mas nais kong manatiling tahimik. Ang kanilang pamana ang nagtutulak sa akin ngayon na magsalita, na alalahanin ang mga bata at pamilyang pinakanahihirapan dahil sa kasakiman at kawalang-puso na sumasalot sa bansa. 

Sinabi ni Lola Med kay Minotte: “Baka hindi nila naaalala ang kanilang pinanggalingan.”

Nakalimutan na nila. Pero Nandito tayo upang magpaalala sa kanila.

Ang tulay ay higit pa sa semento at bakal. Ito ay alegorya, simbolo ng dapat nating itayo ngayon: mga tulay ng tiwala, mga tulay ng pananagutan, mga tulay ng dignidad na makakapagdala sa atin lampas sa mga tanikala ng kasakiman at katiwalian.

Ngayon, tinatawag tayo na itayo ang tulay ng henerasyon: isa na makakaputol sa mga tanikala ng kasakiman, katiwalian, takot, at pag-asa sa iba na nagkakabit sa ating bansa. 

Ang mga tanikalang ito ang nagpapatakaw, nagpapawala ng pag-asa, at madalas ay naghahati-hati sa ating mga kababayan.

Ang mga tulay, na itinayo sa matatag na pundasyon, ay maaaring magbago ng lahat. Sinabi ng ama ko, mahirap at lubhang nakakahamon ang pagtatayo ng San Juanico, pero mula noon ay nagniningning ito ng maliwanag sa libu-libong ilaw sa gabi, nagbibigay ng landas sa kadiliman. Ang mga tulay ay nagbibigay-daan sa atin na tumawid patungo sa kinabukasang lagi nating ninanais.

Hindi ako nagsusulat upang maghatol; nagsusulat ako upang magtanda. At hinahangad ko sa inyo, na magtanda kasama ko sa mga pagpapahalaga ng diwa, integridad, komunidad, kababaang-loob at pagkilos sapagkat ang pag-alala ang unang hakbang ng pagtutol, at ang unang hakbang patungo sa muling pagtatayo ng nasirang mga bagay.

Aaminin ko na nahirapan akong sumulat ng liham na ito. Pero sa aking kalooban, alam kong kailangan kong magsulat, at narito na tayo.

Nakatayo tayo sa dulo ng bangin. Dapat nating piliin: kaguluhan o pagkilos, takot o tapang, tanikala o mga tulay. Hayaang ibahagi ko sa inyo ang limang pundasyon at ang mga bandilang makatotohanan bilang gabay sa kinabukasan:

Mga Pundasyon ng Tulay:

Ngayon na tayo magtayo ng mga tulay ng diwa, budhi at kalayaan. Bawat tulay ay nangangailangan ng pundasyon — mga haliging matatag na makakatiis sa bagyo at makakapagdala ng mga tao sa hinaharap. Kung gusto nating putulin ang mga tanikalang gumagapos sa atin, kailangan nating magtayo ng mga bagong pundasyon — mga haliging lakas na walang kadilimang makakayugyog; nakaangkla tayo sa limang hindi matitinag na pundasyon:

Pundasyon ng Diwa

Dapat nating alalahanin kung sino tayo. Nilikha sa wangis ng ating Lumikha, dala natin ang liwanag na walang katiwaliang makakakitil. Upang putulin ang mga tanikala ng kadiliman, kailangan nating magpailaw ng liwanag na iyan para sa iba. Ang diwa ang unang pundasyon ng tulay.

Pundasyon ng Integridad

Umuusbong ang katiwalian dahil pinayagan natin. Ang integridad ay hindi opsyonal — ito ang kaluluwa ng ating kinabukasan. Walang katapatan, tiwala, at pananagutan, walang tulay na maitatayo. Ang integridad ang bakal na nagkakabit sa tulay. Sa pamamagitan nito, kahit ang pinakasimpleng gawa ay nagniningning. Ang integridad ay nangangahulugang ang pera, kapangyarihan, at posisyon ay hindi na mga tanikala — kundi mga tulay ng paglilingkod.

Pundasyon ng Komunidad

Walang Pilipinong dapat maglalakad mag-isa sa gutom, kawalang pag-asa, o sakuna. Kailangan nating ibalik ang mga kusina ng komunidad, dagdagan ang mga donation center, at magtayo ng mga lokal na ekonomiya kung saan ang mga tao ay makakapagbahagi ng kanilang ginagawa at hindi lamang nakakakuha, kundi nag-aalaga rin sa kanilang kapaligiran — isang "Naturapolis" na ginawa ni Larry Pangan. Kapag may naitaas, lahat ay naiaangat. Ang tulay na ating ginagawa ay hindi para sa karangalan ng isang tao, kundi para sa kolektibong dignidad ng ating mga kababayan.

Pundasyon ng Kasaganaan

Ang pera ay walang hanggang enerhiya. Ito ay nilikha upang umiikot, magpala, magpakain. Kapag inipon, nagiging kasakiman; kapag ibinabahagi, nagiging buhay. Ang mga alternatibong perang lokal parang GCash, Local Area Economics ni Sixto K. Roxas, mga prinsipyong pang-ekonomiya ni Henry George, AI, Blockchain tools at Quantum Computing ay maaaring lumikha ng kasaganaan na kumakalat sa halip na tumitigil. Ang kasaganaan ang dugo ng tulay. At sa kasaganaan na ito ay kasama ang kalayaan.

Pundasyon ng Pagkilos

Ang pagninilay nang walang pagkilos ay katahimikan na walang galaw. Kailangan nating humakbang — hindi sa kaguluhan, kundi sa budhi. Kailangan nating piliin na magtayo sa halip na sunugin, na ibalik sa halip na sirain. 

At kaya, itinataas ko ang mga bandilang ito sa ibaba hindi bilang mga slogan, kundi bilang mga buong katotohanan, bilang mga palatandaan, bilang mga paalala para sa atin na kumilos na may layunin at determinasyon.

Mga Prinsipyong Paninindigan na Dadalhin:

Walang labis na VAT, walang FAT. Ang katiwalian ay kumakain sa dugo ng bayan — ang ating paggawa, ang ating buwis, ang ating tiwala. Kung ang kalabisan sa buwis ay nagiging tanikala, may karapatan ang bayan na putulin ang pinagmulan. Kapag ang gobyerno ay naglilingkod nang may integridad, ang buwis ay nagiging tulay, hindi posas.

Ang pera ay walang hanggang enerhiya. Dapat itong umiikot upang magpala, magpakain, hindi dapat tumigil ang pag-ikot, hindi upang mang-api. Kapag inipon sa malalim na balon ng kasakiman, ginugutom ang marami para pakainin ang iilan. Gumawa tayo ng mga ekonomiya — alternatibo, lokal, komunal — kung saan ang pera ay dumadaloy tulad ng liwanag, nagkakalat ng kasaganaan sa halip na nilulunod ito. Kailangan nating muling idisenyo ang mga ekonomiya na naglilingkod sa buhay, hindi sa kasakiman.

Pakainin ang tiyan, pakainin ang kaluluwa. Mahirap mag-isip nang malinaw kapag gutom tayo. Ang dignidad ay nagsisimula sa pagkain, damit, at tirahan. Mula doon, lumalaki ang kalayaan. Mula sa kalayaan ay dumarating ang kritikal na pag-iisip. Mula sa pag-iisip ay dumarating ang kalayaan. 

Huwag katakutan ang kadiliman — hayaang matakot ito sa atin. Ang kadiliman ay kumakain ng pag-asa. Pero hindi nito kayang tiisin ang liwanag, pagkamalikhain, at determinasyon. Ito ang henerasyong magwawakas sa takot.

Hindi matatali sa nakaraan. Titigil na tayo sa pagkakapit ng dating daan. Nagdedeklara tayo ngayon: tayo ang magtatakda ng ating kinabukasan. Magtayo tayo ng mga tulay na mananatili, at mga tanikalang hindi gagapos sa atin.

Hindi ningas-kugon. Ang ating kasaysayan ay puno ng mga apoy na maagang namamatay. Ngayon, kailangan nating panatilihing nagniningning ang apoy ng pagtutol. Hindi maaaring iwanan ang kinabukasan sa mga apoy na madaling mamatay.

Panahon na para putulin ang mga tanikala. Itabi natin ang ego, pessimismo, pagdududa, at kawalang-pag-asa. Maging human chains tayo para putulin ang mga tanikala —

magkakasama. Para sa pinakamahihirap nating kapatid, magtatag tayo ng kinabukasan kung saan ang pagkain, tirahan, at dignidad ay mga karapatan, at hindi upang mamalimos sa kawalan ng pag-asa at pag-asa sa ibang tao.

Hindi ako nagsusulat dito upang sabihin sa inyo kung ano ang gagawin. Nandito lang ako para paalalahanan kayo sa inyong kakayanan at ang inyong destino.

Hinihiling ko sa inyo na magtulungan tayong lahat na magtayo ng mga tulay ng diwa at determinasyon. Kung maglalakad tayo nang magkakasama, walang makakahinto sa atin. Ang mga tanikala ay mapuputol. Ang liwanag ay mananatili. At ang tulay ay matibay na nakatayo.

Kapayapaan at pagpapala sa lahat! Panahon na para maglakad muli!

                                                                                                        Ricky Cuenca

---

Kung may reaksyon, sumbong o katanungan, sumulat sa ASINTADO ni Judith Sto. Domingo sa BULGAR Bldg., 538 Quezon Ave., Quezon City o mag-email sa asintado.bulgar@gmail.com.

Panalangin para sa mahal na Pilipinas!

ni Judith Sto. Domingo @Asintado | September 12, 2025

Panginoon, maraming salamat po sa lahat ng biyayang Inyong ipinagkakaloob, kabilang ang lakas, kakayanan, at sidhing makipagsapalaran nang marangal kada araw. 

Kami po ay nananalangin sa Inyo nang lundo’t nakaluhod, habang tumatambad sa amin ang kalapastanganan at kawalanghiyaan ng ilang makapangyarihan at kanilang mga halang na kakuntsaba. 

Lumilitaw ang matagal nang nakakubling panggagahasa’t paglamon ng lamang-loob ng taumbayan — lalo na ng mga kapuspalad at nalilipasan ng gutom sa maghapon kahit ginagawa ang lahat ng makakaya upang mabuhay nang marangal. 

Tunay na nakakahiya sa mga naunang lahi ng mga bayaning pinairal ang katinuan at pagmamahal sa bayan. Kami’y tila nasa laot pa lamang at malayo-layo pa bago marating ang pampang ng kaayusan at kaunlaran. 

Kaya’t aming ipinagdarasal sa Inyo na kami’y patuloy na bigyan ng lakas at tapang upang ‘di bumitaw at ‘di matinag sa pakikiisa at pagmamalasakit tungo sa pagpapanagot sa mga nangulimbat ng walang awa sa bawat Pilipino, at pagsasaayos ng sistema sa bansa gaano man kasalimuot. 

Lubusan po sanang naming maarok na bagama’t kami’y magkakaiba ng kondisyon at sitwasyon ay ‘di ito maging hadlang sa timyas ng aming pakikipaglaban para sa katarungan. 

Uhaw na uhaw kami sa tunay at makabuluhang pagbabago sa Pilipinas. Buksan mo ng lubos ang aming kaisipan upang mabatid ang dapat gawin, lalo na para simulan ang pagbabago sa aming mga sarili. 

Nanghihingi po kami ng tibay ng loob, talas ng isip at tatag ng puso upang maging daluyan ng katotohanan at pumanig sa mga Pilipinong sinikil ang kalayaang mabuhay ng marangal sa sariling bayan. 

Inyo pong paigtinging kami ay maging daan para unti-unting maiangat ang kalagayan ng iba — ng iilan man o ng karamihan naming mga kababayan.

Mula sa kaibuturan ng aming pagkatao ay turuan N’yo po kaming umusad nang hindi nakapipinsala, umunlad nang hindi nangyuyurak, at guminhawa nang hindi nananamantala.

Paalalahanan N’yo kami sa tuwinang aming lilisanin ang mundong ito nang walang madadalang pagmamay-ari o kayamanan, maliban sa mga kabutihang naialay namin sa Iyo nang hindi kailanman umamot ng anumang parangal o gantimpala.

Gawin N’yo kaming daan para hindi magtiis o maghinagpis ang aming kapwa, bahagi man ng aming mundo o ‘di lubos na kakilala, upang ang susunod na mga salinlahi ay tuluyang matamasa ang isang dalisay at maaliwalas na Pilipinas.

Kami ay biyayaan ng mulat na mga kabataan, na sa kanilang gulang ay ‘di malilinlang ng mga gahamang nakatatandang walang malasakit sa bayan. 

Tulungan N’yo kaming magapi ang mga sakim at mapang-api, sa pamamagitan ng mga kilos na walang takot ngunit walang halong dahas at walang dugong aagos o buhay na maibubuwis. 

Na aming maipamukha sa mga walang pakundangan sa pagwawaldas sa kaban ng bayan na anumang pagpapahirap ng sambayanan ay pananagutan sa takdang panahon. 

Na hindi pa huli ang lahat upang mangarap nang lubos para sa aming bayang sinilangan. 

Lahat ng ito ay wagas na dalangin namin sa ngalan ng Inyong Anak na si Jesus.

---

Kung may reaksyon, sumbong o katanungan, sumulat sa ASINTADO ni Judith Sto. Domingo sa BULGAR Bldg., 538 Quezon Ave., Quezon City o mag-email sa asintado.bulgar@gmail.com.

Panulat at pagliham, sandata ng katapangan

ni Judith Sto. Domingo @Asintado | August 29, 2025

Ang nakaraang Lunes, unang araw ng Setyembre, ay hindi lang hudyat ng napipintong mahabang pagtanaw ng Kapaskuhan sa Pilipinas. Para sa ilang mga matitiyagang deboto, ang naturang petsa ay nakalaan para sa World Letter Writing Day.

Ito ay itinatag noong 2014 ng Australyanong awtor na si Richard Simpkin, upang maengganyo ang marami na kumalas muna sa social media at idaan sa pagliham ang pagmemensahe. Nag-ugat ito sa kanyang proyektong naglayong makakuha ng awtograpiya ng tanyag niyang mga kababayan, na kanyang isa-isang sinulatan upang mahingian ng mga pirma at hilinging makapanayam nang harapan. 

Dahil marami sa mga ito ay tumugon sa kanyang paanyaya, naudyok si Simpkin na gumawa ng libro noon 2005 ukol sa mga ito, at ‘di naglao’y naitatag niya ang naturang pagdiriwang. Naiulat pa ngang gawain ni Simpkin at ng kanyang anak para sa espesyal na araw ang magsagawa ng mga workshop ukol sa pagliham, upang maipabatid ang kahalagahan nito sa gitna ng kasalukuyang pamumuhay.

Tayong matagal-tagal nang nasa hustong edad ay hindi na nagagawi sa anumang tanggapan ng koreo o post office, samantalang ang mga nakababatang henerasyon ay malamang na hindi pa nakatuntong doon ni minsan.

Parang kailan lang na ang pagliham ay napakahalagang tulay na pang-ugnay ng magkalayong magkamag-anak, magkaibigan, magsing-irog o magkatrabaho at ng aplikante sa kumpanyang nais pasukan. 

Sa paglipas ng mga dekada at pag-usbong ng teknolohiya, lalong naging moderno’t matulin ang komunikasyon, kung kaya’t unti-unting nalagas ang mga post office at kakaunti na lang ang natirang mga sangay nito. Ang dating maingay at maatikabong mga kawanihan ng koreo ay nababalutan na ng katahimikan at tila museo na nakapagpapaantig na balikan ang alaala ng isang kumupas nang bahagi ng buhay.

“Snail mail” pa nga kung ituring ang kabagalan ng pagliham at pagpadala nito, dahil hindi kasintulin ng mabibilis na pamamaraan ng pagmensahe nitong mga nakaraang taon. 

Ngunit hindi lubusang naglaho ang liham sa kamalayan ng sangkatauhan.

Mas makabuluhan at matimbang kung idadaan sa liham ang pagbabahagi ng saloobin, na makapagpapagaan ng kalooban. Maganda pa ngang mapanatiling kaugalian ito, kahit manaka-naka, bilang pagpapatibay ng kakayanang gumamit ng ballpen o panulat at mapanatiling maganda o maiintindihan ang iyong sulat-kamay bago masupil ng rayuma.

Ang liham ay pamamaraan ng pagdulog. Kung babati sa kaarawan o magpapasalamat nang taos-puso, magiging katangi-tangi kung sa pagliham ang pagpapahayag, gamit ang isang greeting card. 

Marahil ay nais mong gumawa ng nobela o kumatha ng kuwento ngunit hindi alam kung papaano? Isang paraan ay ilahad at buuin ang nais isalaysay sa pamamagitan ng mga liham. Maraming naging aklat ang naglalaman ng ganito ang estilo, gaya na lamang ng pinakamabiling libro sa kasaysayan ng paglilimbag, ang Bibliya, na sinundan ng maraming nobelang epistolaryo ng tanyag na mga manunulat ng iba’t ibang lahi.

Maaari namang gumamit ng kompyuter, pero iba pa rin kung ginamit ang sariling kamay bilang panulat ng liham. Ang kabutihan pa nito ay hindi electronic o online iyon kaya walang nakalakip na virus gaya ng malware o anumang kawaldasang maisisilid sa mga email.

Ang liham ay maaari ring sisidlan ng lihim na maimumungkahi nang taimtim at mailalahad pa nang maayos at hindi mabilisan o padalos-dalos. Ang liham din ay himakas o rekwerdos, bagay na mahahawakan, maitatabi, mahahalungkat at mababasa nang ilang ulit. 

Ang pagliham ay pahiwatig na hindi lamang may puwang para sa antigo ngunit makabuluhan pa ring gawain kundi pagpapadama rin kung gaano kahalaga ang iyong padadalhan ng mensahe. 

Kaya’t asintaduhing lumiham sa tuwi-tuwina. Baka ang iyong nais padalhan nito ay naghihintay pala o ang sa iyo’y lumiham ay nagpapahiwatig ng pangako na gaya ng isang sulat, panghabang-buhay.

---

Kung may reaksyon, sumbong o katanungan, sumulat sa ASINTADO ni Judith Sto. Domingo sa BULGAR Bldg., 538 Quezon Ave., Quezon City o mag-email sa asintado.bulgar@gmail.com.