Maging alisto kontra phishing scams

ni Judith Sto. Domingo @Asintado | Jan. 29, 2025

Nitong Martes, ika-28 ng Enero, ay Data Privacy Day sa mahigit limampung mga bansa.

Unang naitatag ang taunang kaganapang ito sa Europa noong 2007, na sinundan ng Amerika noong 2009.

Mahigit isang dekada na rin nang maisabatas ang Data Privacy Act of 2012 at ang pagkakatatag ng tagapangasiwa’t tagapatupad nito, ang National Privacy Commission (NPC) na sangay ng Kagawaran ng Teknolohiyang Pang-Impormasyon at Komunikasyon o Department of Information and Communications Technology.

Alinsunod sa Data Privacy Act, ang walong karapatan natin bilang hinihingian ng personal na datos ay: ang karapatan na mabigyan ng sapat na kaalaman bago kumunsinte sa pagpapakalap ng datos; na makuha o maberipika ang naibahaging impormasyon; na tumutol at hindi mapilitan sa pagbibigay ng datos; na maipabura o maipaharang ang datos kung magamit sa maling pamamaraan; na makapaghabla laban sa nakapipinsalang paggamit ng naibigay na datos; na magreklamo kung kinakailangan; na maayos at maitama ang anumang kamalian sa naitalang impormasyon; at ang tinatawag na data portability o ang madaling pamamaraan upang ating makopya at mailipat sa ibang paggagamitan ang naibigay nating mga detalye.

Hindi man kilala ng lahat ang NPC, marahil ay pamilyar sa nakararami ang paksang data privacy.

Sa isang banda, ang pagpapatala ng mga estudyante sa kanilang paaralan hanggang sa

kanilang pagtatapos ay may katapat na pagbibigay ng pahintulot sa pagkalap ng kanilang personal na impormasyon para sa talaan ng kanilang pinapasukan. Ganito rin sa ilang aspeto ng paghahanapbuhay, at lalo na sa mga establisimyentong nanghihingi ng personal na datos ng kanilang kliyente o parokyano.

Obligado ang bawat institusyon na magpalabas o magpahayag ng kanilang polisiya ukol sa data privacy, kung saan kanilang inieksplika kung para saan ang kanilang paghingi ng personal na mga detalye at sinisiguro na hindi ipapasa ang makakalap na impormasyon sa ibang tao, grupo, kumpanya o gagamitin sa ano mang paraang hindi lehitimo.

Sa malubhang banda, nasa kamalayan natin ang data privacy dahil sa marami nang pagkakataon ng paglabag sa diwa nito, mula sa pagsiwalat ng impormasyon hanggang sa mas malawakang pagnanakaw ng datos ng daan-daang tao, gaya ng data breach.

Kaya’t dapat lamang na palakasin ng pamahalaang Marcos Jr., katuwang ang lahat ng ahensya at sektor ang pagprotekta sa pribadong datos ng mga mamamayan.

Paigtingin rin ang pagtuturo sa mga kolehiyo ng cybersecurity, lalo pa’t walang humpay ang pamamayagpag ng kaalaman sa pagiging malawak ng Internet habang tayo’y pinagbubuklod ng ating mga gadget, pati ang malawakang paggamit ng nauuso ngayong artificial intelligence o AI.

Bilang indibidwal na mamamayan, dapat namang maging alisto sa pagbibigay ng impormasyon sa gitna ng sandamakmak na scammers lalo na sa Facebook na kinaaaliwan ng ating mga kababayan.

Pakaiingatan ang ating mga password, personal identification number o PIN at mga kauring kodigo. Gumamit ng kombinasyong mahirap mahulaan ng mandarambong at palawigin ang proseso ng authentication para hindi mabitag sa kanilang maitim na balak.

Iwasang ilantad sa pampublikong mga espasyo, sa loob man o sa labas ng Internet, ang personal na impormasyon. Piliin ang setting na tanging ang mga konektado lamang sa iyo ang makakasulyap.

Piliin rin ang web browser na mas malakas ang seguridad imbes na ang mas sikat na ginagamit ng nakararami. Suriin at paghambingin ang mga katangian ng mga browser, o magtanong sa mga kakilalang nakagamit na ng mga ito. Kung sensitibo ang pakikipag-usap online, marahil ay gumamit ng app na mas garantisado ang kaligtasan dala ng tinatawag na end-to-end encryption.

Hangga’t maaari, ugaliin ding mag-incognito mode sa pagba-browse para rin hindi makapag-iwan ng “cookies” ang dadalawing mga website. Kung nasa pampublikong lugar at gagamit ng libreng WiFi connection, dapat na mag-ingat lalo. At kung kinakailangang magbukas ng sensitibong mga app tulad ng online banking system, mas piliing pang-access ang sariling mobile data kung mayroon naman kayo.

Maging alisto laban sa phishing scams, na may kaakit-akit na pangako o alok at link na kapag nai-click ay tatangay ng sensitibong datos. Kwidaw rin sa pagsagot sa ating ka-chat online, na baka hindi pala si kumare o kumpare, bagkus ay hacker na ginagamit ang ating kakilala upang makapambudol. Laging alalahanin, naglipana ang mga sindikato ng mga mapanlinlang. Huwag magpaisa.

---

Kung may reaksyon, sumbong o katanungan, sumulat sa ASINTADO ni Judith Sto. Domingo sa BULGAR Bldg., 538 Quezon Ave., Quezon City o mag-email sa asintado.bulgar@gmail.com.

Sagabal na riles, inaalmahan ng mga motorista

ni Judith Sto. Domingo @Asintado | Jan. 24, 2025

Magugunitang noong isang taon ay inihinto muna ng Pambansang Daangbakal ng Pilipinas o Philippine National Railways (PNR) ang operasyon ng mga tren nito para bigyang daan ang konstruksyon ng North South Commuter Railway project. 

Pansamantalang hindi na kailangang pangilagan ng mga motorista ang nahintong pagbaybay at pagtawid ng mga tren lalo na sa lansangan ng Metro Manila. Sarado rin ang mga gate ng mga istasyon ng PNR alinsunod sa nasabing tigil-operasyon.

Bagama’t hindi muna kailangang biglang huminto at magbigay-daan ang mga sasakyan sa paparating na rumaragasang tren ng PNR na tatawid sa landas ng mga behikulo, aba’y kailangan pa ring bumagal nang husto ang mga pampubliko at pribadong mga sasakyan dahil sa kapangitan ng pagkakakamada ng nakaumbok na riles ng tren na hindi man lamang inaspalto ng maayos para naman sana maging magaan at banayad ang pagtawid dito ng mga behikulo. 

Isa ito sa kadahilanan bakit bumabagal ang trapiko sa araw-araw, malinaw pa sa sikat ng araw, kung saan kailangang pumreno ng mga sasakyan at usad-pagong talagang dumaan sa mapaghamong landas ng riles. Tsk.tsk.tsk. 

Nakakaubos-pasensya hindi lamang ng ating mga motorista kundi pati ng ating mga pasahero na napagod na sa kakahintay ng masasakyan ay tila bolang tumatalbog pa sa tuwing dadaan ang kanilang sinasakyan sa mga nasabing riles.

Kaya’t diretso na ang panawagan natin kay Pangulong Ferdinand Marcos Jr., dahil tila walang malasakit ang mga dapat kumilos para solusyunan ito. Aba’y limang taon namang hinto ang operasyon ng tren. 

Samantala, ang sinasapit ng mga motorista sa tuwing daraan sa riles ay maaaring ibsan. Aba’y aspalto lang ang katapat niyan! Laking maging pasasalamat sana ng taumbayang masakit na ang likod sa pagtitiis sa kalsadang hindi magawang kinisin sa paraang magiging kalugod-lugod. 

Palibhasa, maganda ang shock o shock absorber ng sasakyan ng mga nasa kapangyarihan sa pamahalaan kaya hindi nila iniinda ang pagdaan sa mga bahaging ito, at de-tsuper silang naka-payroll din sa gobyerno na silang napapagod sa pagpreno at pagbagal sa puntong pagdaan sa riles. At sagot din ng gobyerno ang pagmintini at langis ng sasakyan. Kaya, ayun, mga kababayan. 

Ngunit ang kaawa-awang ordinaryong manggagawang si Juan dela Cruz, na kailangang magpumilit na makabili ng sasakyan sa pamamagitan ng utang at lumarga sa kalsada araw-araw para makaalagwa, ay kailangang pa ring lalong mamroblema hindi lamang sa trapiko ngunit maging sa epekto sa kanilang sasakyan at kalusugan ng pag-indayog sa burog-burog na landas ng riles. 

Kailan ito pagtutuunan at aayusin ng pamahalaan?

---

Kung may reaksyon, sumbong o katanungan, sumulat sa ASINTADO ni Judith Sto. Domingo sa BULGAR Bldg., 538 Quezon Ave., Quezon City o mag-email sa asintado.bulgar@gmail.com.

Paghahanay-hanay ng mga planeta, makikita’t makapagpapamangha

ni Judith Sto. Domingo @Asintado | Jan. 22, 2025

Samu’t sari ang nagkakasalungat na mga ulat kamakailan na nagsasaad na simula nitong nakaraang Martes at lalo na sa Sabado, ika-25 ng Enero, ay mas makikita ng ating mga mata ang paghahanay-hanay o “parada” ng karamihan sa mga planeta ng Sistemang Solar. Kabilang sa mga naipabatid na matatanaw pagkalubog ng araw ay ang Venus, Mars, Jupiter at Saturn, at, kung tayo’y may magagamit na teleskopyo, ang Uranus at Neptune. May hirit pa na bandang alas-6:03 ng gabi makikita ito ng mga nasa Tsina at Hong Kong, na pawang kapareho natin ng time zone. 

Hindi man labis na bihira ang pangyayaring ito ayon sa mga eksperto sa dalubtalaan o astronomiya, pambihira pa ring mapagmasdan ang magiging pagtatanghal — isang pangkalawakang palabas na walang kinalaman ang sinumang tao at tanging ang Manlilikha ang may-akda. 

Sa pangunahing banda, malaking bagay ito kung iisipin ang distansya ng nabanggit na mga planeta mula sa ating daigdig. Ang pinakamalapit sa atin sa mga iyon, ang Mars, ay naitalang 78.34 milyong kilometro ang layo sa atin, samantalang ang pinakamalayo sa mga nabanggit, ang Neptune, ay mahigit 4.351 bilyong kilometro ang distansya mula sa Earth.  

Ngunit matanaw man natin o hindi ang napakalayong mga mundong iyon, may ‘di maikakailang pakinabang ang kahit kailang pagmamasid sa kalangitan. 

Sa isang banda, dala ng kinakailangang pagtingala sa karingalang kayang maabot ng ating paningin, tayo ay maeengganyong magpakumbaba habang mauunawaang napakamunti ng sangkatauhan at ng ating mga kasalimuotan at suliranin sa gitna ng milya-milyang sandaigdigan. Kung totoo pa ngang may kakaibang mga nilalang sa mga mundong hindi pa naaabot ng ating mga kasangkapang pangsiyensya, lalo pa nating mauunawaan na hindi lamang tayo sa sangkatauhan ang pangunahing “bituin” ng malawakang sansinukob.

Makapagpapaliit ng anumang bumabagabag sa ating puso’t diwa ang pagtanaw sa mga planeta’t konstelasyon, na makapagpapagaan din naman ng ating kalooban. Sa ating magiging pagtutok sa karikitan ng tahimik at mapayapang kalangitan ay maiwawaksi, kahit panandalian, ang anumang mga kagambalaan at ingay sa gitna ng ating araw. Pasasalamatan tayo ng ating katawan sa pamamagitan ng pagbaba ng ating alta presyon at paggaan ng ating katawan at paghinga, pati sa paghimbing at paglalim pa ng ating pagtulog. Kung gagawin pa natin nang madalas ang pagtitig sa himpapawid sa labas ng ating daigdig, mapapalaya natin ang ating sarili sa milyun-milyong bumibihag at umaagaw ng ating atensyon. Natural na medisina upang magamot ang ating balisang diwa. 

Sa isa pang punto, mistula ring tagapagbuklod ang makikita nating maniningning na laman ng panggabing kalangitan, na habang ating natatanaw ay nakikita rin ng ating kapwa sa ibang lupalop ng mundo — mga tao na posibleng hindi lang ating kababayan kundi baka pa nalulumbay nating minamahal sa buhay.

Sa gitna ng lahat ng iyan ay nakamamanghang matanto na ‘di mabibilang at tila walang hangganan ang posible pa nating malaman, madiskubre at matanggap sa maipagkakaloob na kahabaan ng ating talambuhay.

Sa bandang huli, ang minsang matatanaw na pagkakahanay ng mga planeta ay maituturing ding sagisag na, sa kabila ng milyun-milyong posibilidad sa kalawakan ng buhay ay may mga nakagagalak na pambihirang pagkakataon, kung saan ‘di inaasahang magtutugma-tugma ang kapalaran at magkrus ng landas ang halimbawa’y matagal nang magkalayo mula sa isa’t isa. Na kadalasan ang tamang panahon pala para makamit ang ating minimithi ay ang naaayon hindi sa ating ninanais kundi ayon sa wagas na kagustuhan ng Maykapal.

---

Kung may reaksyon, sumbong o katanungan, sumulat sa ASINTADO ni Judith Sto. Domingo sa BULGAR Bldg., 538 Quezon Ave., Quezon City o mag-email sa asintado.bulgar@gmail.com.