Pagod, galit na ang masang Pilipino sa pagtitiis

ni Judith Sto. Domingo @Asintado | May 28, 2025

Hindi ikinaila ni Pangulong Ferdinand Marcos Jr. sa kanyang podcast kamakailan na “dismayado ang publiko sa serbisyo ng gobyerno” sapagkat “hindi nila nararamdaman at masyadong mabagal ang galaw ng pagbubuo ng mga proyekto” ng pamahalaan. 

Napagtanto rin niyang hindi nabigyan ng gobyerno ng sapat ng atensyon ang maliliit na mga bagay na mas makapagpapaginhawa sana sa pang-araw-araw na buhay ng taumbayan — tulad ng pila sa tren, mabigat na trapiko at mga kahalintulad na sitwasyon na kanilang kinakaharap, binubuno at tinitiis.

Ipinahayag ng masang Pilipino ang pagkadismayang iyan nitong nakaraang halalan kung saan tinanggihan ng mga botante ang partikular na mga kandidatong dala-dala ng administrasyon. Panggising ang naging resulta ng eleksyon kay Marcos Jr. at sa buong gobyerno. Tamang napagtanto niyang pagod na pagod na sa pulitika ang mga mamamayan at nais nilang sila naman ang asikasuhin ng pamahalaan. 

Ang kalagayan ng ating mga kababayan ay kitang-kita at tambad na tambad sa maraming lugar at sulok ng bansa, lalo na sa Metro Manila. 

Sa aking ginawang pagbibigay-alalay sa aking anak na aking sinamahan sa Caloocan ng tatlong araw para sa kanyang board exams na itinalaga sa nasabing lugar sa isang unibersidad sa EDSA ay nadurog muli ang aking puso sa namalas kong hirap ng buhay at pagsusumikap ng ating mga kababayan.

Sa aking paglalakad sa paligid sa gitna ng gabi ay naroong nagsulputan ang mga maliliit na tindero’t tindera sa kalye paghudyat ng alas-diyes at ang tumpok nilang mga paninda tulad ng gulay, prutas, alahas, damit at kung anu-ano pa na tila mga kabute. 

Nadaanan ko rin ang mga nagtitinda ng mga damit, cellphone accessories at mga pambabaeng panali at ipit ng buhok sa gitna ng kalaliman ng gabi sa overpass na may nagkalat na mga basura sa tabi-tabi at nagpapatingkad sa dumi ng hitsura ng nasabing daanan ng taumbayan. 

Samantala, ang mga panaka-nakang dumaraan ay napapatingin sa mga paninda na may pailan- ilang nagsisibili, matapos bilangin ang baryang nakaipit sa kanilang mga pitaka. 

Pagbaba ko ng overpass noong ikalawang gabi ko sa lugar at paglakad ko ng kaunti ay tumambad naman sa aking paningin ang mga nakapilang pasahero na nagsisipaghintay sa kanilang inaantabayanang UV Express. Nakatalungko, ngawit o inip na ang mga hitsura ng mga mananakay na wala nang ibang mapagpiliang masasakyan. 

Pagbalik ko naman sa ordinaryong hotel na pinakamalapit sa paaralan ay kapansin-pansin ang mga magsing-irog na dumarayo doon para sa sandaling oras ng pagniniig. Marahil, nakatutulong yaong magpagaan o magpasaya sa kanilang dinaranas na kabigatan sa araw-araw, na sila ang higit na nakaaalam. 

Samantala, ang mga empleyado naman ng nasabing hotel ay magiliw na nagsisilbi.

Oo, Ginoong Pangulong Marcos Jr., umaamot ng awa at malasakit ang abang kalagayan ng nakararaming Pilipinong matagal nang pagod sa pagtitiis at paghihilahod. Bawat araw na walang dalang kagaanan sa kanila ay kalbaryo. Bawat sandaling nasasayang ng mga lingkod ng pamahalaan ng administrasyon ngunit hindi nakararamdam ng sinasapit ng mga matagal nang nagdarahop ay tila katumbas ng pagwawalang-bahala.

Bawat kawalan ng katugunan sa panahong pinakainaasahan ay kahalintulad na rin ng panunuya.

Gisingin ang mga nagtutulug-tulugan, yanigin ang nagmamaang-maangan at panagutin ang lahat ng dapat managot sa taumbayan.

---

Kung may reaksyon, sumbong o katanungan, sumulat sa ASINTADO ni Judith Sto. Domingo sa BULGAR Bldg., 538 Quezon Ave., Quezon City o mag-email sa asintado.bulgar@gmail.com.

Paggalang sa iba’t ibang lahi’t kultura, susi sa pagkakaunawaan

ni Judith Sto. Domingo @Asintado | May 23, 2025

Naging laganap kamakailan ang isang simpleng meme kung saan binanggit ng may-akda nitong Pinoy na nasa ibayong dagat na sa Europa at iba pang maunlad na mga lupalop, ang mga akademikong matataas ang ranggo ay hindi nagpapatawag ng “doktor” o “propesor” sa unahan ng kanilang pangalan. Bagkus, ayon sa kultura sa mga lugar na iyon ay maaaring tawagin ang naturang mga propesyonal gamit lamang ang kanilang palayaw, ’di tulad sa Pilipinas kung saan bukambibig ang naturang mga titulo kung babanggitin ang ngalan ng mga nakapagtamo nito.       

Napapanahon ang kuro-kurong iyan dahil itong kalilipas pa lamang na ika-21 ng Mayo ang itinalagang World Day for Cultural Diversity for Dialogue and Development. Itinatag iyon ng United Nations noong 2002 bilang pagdiriwang ng kariwasaan ng mga kultura sa buong daigdig at, higit pa roon, ang mahalagang papel ng dialogo ng magkakaibang lahi’t kultura tungo sa pagkamit ng kapayapaan at kaunlaran. 

Ang kultura sa usaping ito ay patungkol sa sangkatauhan at sa ating mga kaugalian, mga institusyong panlipunan, uri ng sining, at mga natamong kakayanan o tagumpay ng isang grupo o lahi ng mga tao o ng isang bayan. Ang ganyang mga bahagi ng kultura ay hindi magigisnan saan man sa kaharian ng mga hayop, na marahil ay ugat ng paghalintulad sa hamak na baboy ng taong tila “walang kultura.” 

Sa modernong panahon, ang pagtugis sa pangangailangan o kasaganaan ay nagreresulta sa pagkakahalo-halo ng mga kultura, ng sa atin at sa iba. Kabilang dito ang patuloy na pakikipagsapalaran ng ating mga kababayang manggagawa sa ibang bansa at sa kanilang pagkatutong makihalubilo’t umunawa sa banyagang mga tao’t kostumbre, pati ng paglipana sa ating kapuluan ng mga dayuhang naaakit ng ating abot-kayang pamumuhay at edukasyon o ng ating pagiging bukas-palad sa kanilang iniaalok na mga inangkat na produkto o serbisyo. 

Sa isang banda, nakatutuwang makitang ang mga pamantasan ay nagiging mikrokosmo ng malawakang sanlibutan, dahil bukod sa kanilang mga mag-aaral na Pilipino ay may mga galing ng Gitnang Silangan o kapitbahay nating Asyanong bansa, kung kaya’t may maagang pagkakataon ang ating mga supling o pamangkin na matutong makisalamuha sa iba ang mga tradisyon at tinubuang lupa. Ang ating mga kauring naninilbihan sa mga call center o BPO naman ay nagiging bihasa sa mga pag-uugali at klase ng pamamalakad ng mga Amerikano, Australyano at iba pa.    

Sa kabilang banda ay may nakadidismayang mga realidad kung saan nakatambad ang pang-iinsulto, panlalait at pananamantala sa ating mga panturistang pook o mamamayan ng ilang mga dayo, gaya ng napababalita sa social media na pang-aabuso sa ilang mga puwesto sa Siargao, sa Kalakhang Maynila o sa ating karagatan, na tila ba’y tinatratong kolonya ng kanilang pinanggalingang lupain ang ating minamahal na Inang Bayan. 

Dahil samu’t sari ang mga lahi, hindi kataka-taka na may mga ensiklopedya sa Internet ukol sa kultura na maaaring mabasa ninuman upang maipakilala ang sarili sa lokal man o ekstranyong mga kagawian. Ngunit lumalabas na hindi sapat ang mga ito upang maiwasan o makitil ang mga insidenteng nagpapalabas ng pangmamaliit o panlalapastangan ng ilang mga hindi natin kababayan. Kailangan pa bang mauwi sa sukdulang kaparaanan upang masugpo ang ganoong mga pangyayari at madisiplina ang mga mapangwaldas sa ating mga bisita, gaya halimbawa ng pagtatag ng sariling paaralan o pulisya ng ating Kawanihan ng Pandarayuhan o Kagawaran ng Turismo? 

‘Di maitatwa na napakahalaga ng wastong oryentasyon sa kulturang kalalahukan, kung kaya’t dapat mahigpit na ipairal sa mga panauhin sa ating bansa ang pag-alinsunod at pagrespeto sa ating taumbayan at mga kaugalian. Ganito rin naman ang inaasaha’t inoobliga sa mga OFW ng kanilang pinaglilingkuran at pansamantalang inuuwiang bayan, na karaniwan namang nasusunod at natutupad. Tayo pa, na kahit papaano’y patuloy na naipaiiral ang likas na paggalang sa pamamagitan ng pagsambit ng “po” at “opo” sa nakatatanda.

Nararapat na ang bawat isa, atin mang kalahi o hindi, ay maging mapagmatyag, malingap at maunawain sa iba, kapwa tao man o kakaibang kultura. Kung kaya’t maiintindihan ang mga katotohanang gaya ng ating pambungad na usapin dito, kung saan ang pag-aasam na matawag na “propesor” o “doktor” sa bawat sandali ay maaaring bunga ng pagiging napakalaking katuparan na maging edukado sa gitna ng kalunos-lunos na kamangmangan sa kapaligiran. 

Kung uugaliin at palaging aasintaduhin ang pag-intindi at paggalang sa iba’t ibang katauhan at kultura, mauuwi sa kaginhawahan at kapayapaang makapagpapaaliwalas ng ating buhay saan man.    

---

Kung may reaksyon, sumbong o katanungan, sumulat sa ASINTADO ni Judith Sto. Domingo sa BULGAR Bldg., 538 Quezon Ave., Quezon City o mag-email sa asintado.bulgar@gmail.com.

Mga aral mula sa istorya ng pawikan, isabuhay sana natin

ni Judith Sto. Domingo @Asintado | May 21, 2025

Maraming bulilyaso na napagdaanan ng marami nating kababayan dahil sa pagmamadali — sa trabaho, sa hanapbuhay, sa pagkamit ng pangarap at maging sa pag-aasawa.

Kaya naman magandang talakayin ang tungkol sa espesyal na araw ng mga pagong at pawikan sa darating na Biyernes, Mayo 23, ang World Turtle Day.  

Itinatag ito ng organisasyong American Tortoise Rescue para sa dalawang layunin. Isa, ang pangangalaga ng mga reptil na iyon na palaging karga ang kanilang pinamamahayang kalahan o shell. Ikalawa, ang pagprotekta ng kanilang likas na mga panahanan na lubhang nababawasan dala ng mapagsamantalang pagsira ng kanilang mga kanlungan, kabilang na ang polusyon.

Ang naglipanang plastik na basura sa karagatan at mga dalampasigan ay nakapipinsala rin, dahil nakakain ito ng mga naturang hayop at nakababara ng kanilang bituka. May gamit na straw pa ngang malalim na nakatusok sa butas ng ilong ng isang pobreng sea turtle noong 2015 na sa kabutihang palad ay nailigtas.  

Hindi maikakaila ang halaga sa sangkatauhan ng mga pawikan (na hindi lumulusong sa tubig) at pagong (na kayang lumangoy). Ito ay dala ng sari-saring tulong ng mga ito sa kabuuang sistema ng ekolohiya ng planeta. Kabilang dito ang pagbibigay-balanse sa populasyon ng iba’t ibang klase ng isda o insekto upang walang maging dominanteng lahi sa mga ito.

Nakapagpaparesiklo rin ang mga ito ng buto ng kanilang nakakaing prutas o natatamong sustansya mula sa nakakatakamang halaman o hayop. Dahil gumagawa sila ng pugad sa lupa o sa buhangin para sa kanilang pangingitlog, ang mga pawikan at pagong ay nakagagawa rin ng maaaring pamugaran ng ibang hayop.  

Sa kabila ng mga katotohanang iyan ay bahagyang bahagi lamang sa kamalayan ng karaniwang mamamayan ang mga pagong at pawikan, dahil hindi palasak ang mga ito bilang makukupkop na alaga. Malaking responsibilidad kasi ang pag-aruga ng kahit munting pagong at hindi pa ito maaaring mahawakan at maamo-amo, ’di gaya ng pusa o aso.  

Ngunit maaari nating tularan ang pagong sa isang kilalang aspekto nito: ang pagiging marahan. Atin munang linawin na ang mga nilalang na ito ay hindi mabagal dahil sila ay nakasuot sa kumbaga’y kanilang malaking bahay. Bagkus ay hindi nila kailangang tumakbo upang habulin ang kanilang papapakin, tapos mabagal pa ang kanilang metabolismo kaya’t ’di mangangailangang madaliin ang pagkilos. Hindi rin nila kailangang kumaripas na takasan ang posibleng banta sa kanila dahil maaari silang magtago sa kanilang kakaibang kaha.

Samantala, ang paa ng mga pagong ay mas angkop sa paglalangoy dahil maihahambing sa halimbawa’y flipper ng lumba-lumba kaysa sa paa ng mababangis na hayop.   

Sa kabilang banda, sa gitna ng modernong pamumuhay na puno ng matuling teknolohiyang nakaaalalay sa marami nating pang-araw-araw na gawain, ay nakaaalpas sa atin ang kahalagahan ng paghihinay-hinay. 

Pagkagising pa lamang sa umaga, matapos ang dapat ay sapat na haba ng tulog, ay mas mainam na hindi tayo bumangon nang bigla at sumibad mula sa hinigaan, at imbes ay magdasal at magnilay-nilay bilang malumanay na pagpukaw ng diwa. Sa pag-aalmusal, at sa anumang oras ng pagkain, mabuting dahan-dahanin ang pagnguya upang hindi mapuwersa ang ating lamang-loob at mas manamnam pa ang biyayang pagkain. Sa paliligo’t pagbibihis, ang pagiging maingat ay makapagpapaiwas sa pagkakadulas o pagkakatapilok. 

Sa paglalakad sa lansangan at pagtawid sa kalsada, maging mapagmatyag imbes na humangos, upang makaiwas sa disgrasya. Sa pagmamaneho, maging depensibo at huwag kaskasero para iwas-sakuna o trahedya.      

Sa pakikipag-usap, mainam na hindi mala-mananakbo ang pananalita upang tayo’y mas maintindihan at ’di naghahabol ng hininga. Sa pagtatrabaho, umiwas sa pagkataranta at tuwi-tuwina’y pumreno’t pagplanuhan ang kailangang gawin o isipin. Sa pag-uulat sa mga pinuno o pinagsisilbihan, mainam na maging kalmado at sigurado sa bibitawang mga pananalita. Sa bawat kilos, kayaning maging dalisay at banayad. 

Panalong katangian din ng pagong, bukod sa pagiging makupad ngunit maingat, ang tahimik at mapagpakumbabang pag-usad, gaya ng isinasaad ng aral mula sa walang maliw na pabulang ‘Aesop’ ukol sa liyebre at pawikan.

Sa bandang huli, ang pagong ay kasangkapan ng Maykapal upang sa ati’y ipaalala na ang patuloy na pag-usad gaano man tila kabagal, basta may tinutumbok na paroroonang inaasam ay may dalang pangako ng isang bagong pag-asa.

---

Kung may reaksyon, sumbong o katanungan, sumulat sa ASINTADO ni Judith Sto. Domingo sa BULGAR Bldg., 538 Quezon Ave., Quezon City o mag-email sa asintado.bulgar@gmail.com.