Pagmalasakitan ang kapwa, ‘wag maging makasarili

ni Judith Sto. Domingo @Asintado | June 6, 2025

Bukas ay espesyal na Sabado sa ilang mga lupalop dahil sa pagdiriwang ng World Caring Day. 

Bagaman noong 2022 pa lang naitatag ang naturang selebrasyon, ang pinagmulan niyon ay isang payak ngunit makatuturang proyekto noong ika-7 ng Hunyo 1997: Ang paglunsad ng isang website upang makapag-anunsyo ng napapanahong balita para sa kamag-anakan at mga kaibigan ukol sa maselang kalagayan ng isang halos bagong silang na sanggol.

Ang pahinaryang iyon ay naging paraan din upang ang mga nakabasa’y makapagbigay-tulong para sa mga pangangailangan ng bata at ng pamilya nito — isang nobedad noong kapanahunang wala pang social media.

Makalipas ang halos tatlong matulin na dekada, napakadali nang manawagan sa internet upang makahingi ng samu’t saring saklolo. Ngunit kahit walang natatanging araw ng pagtanaw o nakamamanghang teknolohiya, tayo’y makapagpapamalas ng pagmamalasakit kailanman.

Maraming mapaglalaanan ng pag-aaruga. Nariyan ang mga hayop, alaga man o nasa kagubatan, kalangitan o karagatan, na mababahaginan ng pagkalinga sa iba’t ibang paraan. Kahit ang mga halaman, sa mga hardin man o sa kagubatan, ay mapahahalagahan at mabibigyan ng paglingap. 

Kabilang din sa pagmamalasakit ang mga gawaing makatutulong o ‘di makasisira ng kapaligiran o kalikasan. Ilan sa mga iyon ang pag-iwas sa pagkakalat o sa pagdura o pagpadumi ng aso sa lansangan, pagtatanim ng punong makapagdudulot ng kabutihan sa maraming taon, o maging ang pagbawas sa labis na pagkain na masasayang lamang o sa pagsaid ng laman ng nakabotelyang mga produkto upang hindi makadagdag sa sangsang sa mga agsaman. 

Siyempre pa, ang kadalasang makatatanggap ng pagmamalasakit natin ay ang ating kapwa, sa malalaki o maliliit mang gawain, sa ordinaryo man o kakaibang pagkakataon. 

Nakapanood na tayo, halimbawa, ng ilang mga karerang pangmananakbo, kung saan may kalahok na may ginintuang pakundangan na huhubarin ang pagiging katunggali upang maalalayan ang isang kasaling lubog sa kapaguran at ‘di makatayo.

Makapagpapahalaga rin sa panahon ng kalamidad o kagipitan, sa pagtulong sa mga nasalanta ng bagyo o sa pagkawanggawa para sa mga kapuspalad. Matatanaw din ang malasakit sa mga ganadong mag-alay ng dugo, kahit ’di kakilala ang kailangang masalinan. 

Marikit na ehemplo rin ang mga gumagawa ng kahit maikling video na nakapagtuturo ng solusyong teknikal para maayos ang ating naglulukong kasangkapan, nagtuturo ng iba’t ibang uri ng ehersisyo o nagbibigay abiso sa pagharap sa mga pagsubok at dagok ng pamumuhay. Maging ang pagligpit ng pinagkainan sa karinderya o kantina ay matamis na pagmamalasakit, kung kaya’t ang CLAYGO na tulong sa serbidor sa mga mapagkakainan ay maituturing ding “care as you go.” 

Matimbang din ang paggalang sa karapatang pantao ng bawat mamamayan upang hindi makasakit, makapinsala o makapaslang. Ang pagpapahalaga ay madadaan din sa kahit matimyas at mapag-ingat na mga kilos na hindi lamang makabubuti sa kapwa kundi makapagpapalayo sa kanila sa panganib o suliranin. 

Ang pagmamalasakit ay madaraan din ‘di lamang sa magagawa kundi pati sa puwedeng hindi gawin, gaya ng pagtikom ng bibig imbes na pagbubunganga kahit nanggagalaiti, paggalang sa oras ng iba, at pagpigil sa pagbibiro o pangangantiyaw na makakasakit ng damdamin, at maging sa pagkomento ng haka-haka sa mga Facebook para lamang may masabi kahit hindi batid ang panig ng pinag-uusapan. Isama na natin ang hindi pagiging asar-talo o kaskasero sa pagmamaneho.

Ang simple ngunit bukal na pangungumusta ng kapwa ay pagsasabuhay din ng pagmamalasakit na makakagising ng diwa’t makapagpapangiti ng mga mata’t labi, lalo na kung ang makatatanggap ay may katandaan na’t walang hinahangad kundi ang makausap, halimbawa, ang anak o apo, lalo na kung nasa malayong lugar. Ganoon din ang nakatutok na pakikinig sa pagdulog ng naghihinanakit at pag-alay ng balikat upang maiyakan, pati ang pagbibigay payo kung hihingian. Isama natin ang pag-aaruga’t pagsubaybay sa maysakit, na marahil ay walang maisusukli kundi ang panalanging ika’y mabiyayaan nang lubos.

Ang pag-aaruga ay madadaan din sa mga aksyon at kaparaanang walang bahid ng kasakiman. Mas makabuluhan nga kung ang pagpapahalaga sa iba ay hindi mapagsamantala at gagawin nang walang ingay o nakatambad ang identidad, na walang motibong makasariling pagbubuhat ng bangko. Ang hindi pamemersonal o pag-inda sa pangungutya ng iba ay malasakit din sa sarili.

Ang pagmamalasakit lalo na sa iba at ang kakayanang kumalinga ay biyaya at pagsisikap na masusuklian din, kahit hindi man ng mismong inaaruga. Kung tayo naman ang tagatanggap ng matimbang na pakundungan, isapuso’t isadiwa ang paglugod bilang pambawi sa natamasang tulong, suporta o kaginhawahan.

Sa ating bahay ay umaapaw ang mga daan upang makapagmalasakit. Sa panig ng mga magulang, nariyan ang pag-intindi sa mga anak, hindi lamang sa pagtustos sa kanilang mga gastusin kundi sa pagbibigay ng oras at atensyon kung kanilang kakailanganin. Sa panig naman ng mga anak, nariyan ang pagiging masigasig sa pag-aaral at pagtulong sa mga gawaing bahay nang hindi na kailangang pilitin. Sa labas ng bahay, sa paaralan man, sa hanapbuhay o sa komunidad, maaaring maging matulungin o karamay sa abot ng bukal na makakaya.

Sa madaling salita, malawakang pagkalinga’y ating araw-arawin. Kung sa bawat pagkakataon ay maipamamalas ang kakayanang tunay at dalisay na makapagmalasakit, kay ganda ng magiging pag-inog ng mundo.

Ngunit, bukod sa lahat ng nabanggit, kanino pa dapat maglaan ng pagmamalasakit? Walang iba kundi sa ating sarili. 

Sa gitna ng anumang pag-aaruga sa iba, ugaliing subaybayan at pangalagaan ang sariling kapakanan. Matulog nang sapat, kumain nang wasto, magpalakas ng resistensiya, lubayan ang maaaring maging bisyo, pasayahin ang sarili nang tama, at manalangin, manalig at magnilay-nilay nang payapa’t lubos, upang patuloy na maialay ang sarili at mga kakayanan sa mangangailangan ng ating pagkalinga’t pagmamahal.

---

Kung may reaksyon, sumbong o katanungan, sumulat sa ASINTADO ni Judith Sto. Domingo sa BULGAR Bldg., 538 Quezon Ave., Quezon City o mag-email sa asintado.bulgar@gmail.com.

Suweldo ng ilang taga-gobyerno, nakakalula naman!

ni Judith Sto. Domingo @Asintado | June 4, 2025

Mabuti naman at sinuspinde pansamantala ang planong rehabilitasyon ng EDSA na dinaraanan ng marami nating kababayan sa araw-araw, at dinesisyunang unahing pagbutihin ang kasalukuyang kalagayan at serbisyo ng mass transit system tulad ng MRT at LRT at gumawa muna ng mga kaparaanan para ibsan kahit kaunti ang sinasalungang trapiko sa Metro Manila. 

Sa carmageddon na kasalukuyan nating nararanasan sa EDSA, aba’y dagundong ng pighati at pait ang bumalot sa mamamayan nang ianunsiyo ang nasabing rehabilitasyon. 

Bagama’t kalaunan ay makapagpapagaan ito ng ating mga buhay sa nasabing kalsada, ang pagsisimula ng proyektong ito nang walang alternatibong maaasahang pangmasang transportasyon ay magdudulot ng kalunos-lunos na epekto sa mamamayan, bayan at ekonomiya. 

Dapat pakaisipin muna ang bawat hakbang at planuhin nang pinakamainam ang proseso ng pagdudulot ng pagbabago sa imprastraktura para naman hindi tila pinaglaruan ang aba na ngang kalagayan ng taumbayan. 

Napakarami pang maaaring magawa para ibsan pa ang kalbaro ng masang Pilipino — kung mag-aalab lamang ang dedikasyon sa araw-araw ng mga nagpapatakbo ng bawat ahensya ng pamahalaan. 

***

Kamakailan ay bumulaga rin sa atin ang pigura ng mga may pinakamalaking suweldong natatanggap sa pamahalaan at halos pumalo sa singkuwenta milyon o P50 milyon ang taunang sahod na pinakamalaki sa listahan.

Nangilid ang luha ng marami sapagkat sa gitna ng kanilang pagiging isang kahig isang tuka ay naroon sa posisyon ang mga ni hindi nila kilala at ni hindi nila maabot na mga appointed officials na nakatatanggap buwan-buwan ng suweldong katumbas na ng matagumpay na nagnenegosyo kung hindi nga higit pa. Daig pa nila ang sahod ng mga inihalal na opisyales ng gobyerno. 

***

Sa pangkalahatan, ang mga may matataas na suweldo sa pamahalaan ay yaong mga naninilbihan sa government-owned and-controlled corporations o GOCCs na hindi kabilang sa salary standardization, kung saan naman bumabatay ang sahod ng karamihang kawani ng pamahalaan. 

Aba’y Ginoong Pangulong Marcos Jr., napakaswerte naman ng mga nasabing opisyal na ito na nagpapasasa sa napakalalaking mga suweldo samantalang ang kanila namang mga trabaho ay hindi singhirap sa pribadong sektor at kusang dumarating ang hulog o ambag ng ordinaryong Pilipino sa kanilang kaban at hindi na kailangang pagpaguran pa ng mga opisyal na ito. 

Gusto sana noong ipantay sa pribadong sektor ang tinatanggap ng mga opisyal ng gobyerno ngunit dapat ding ikonsidera ang uri at antas ng hirap na kailangang ibuhos sa ngalan ng pagkakaroon ng income ng pamahalaan na hindi naman nila kailangang paghirapan sapagkat obligadong bayaran ito ng taumbayan mula sa kanilang said nang mga bulsa o iutang para lamang sila hindi magmintis at may asahang benepisyo kalaunan. 

Kaya ayun at agawan sa mga posisyon na iyan ang mga gustong makinabang at magpakasasa, kahit maraming mas magaling naman sa kanila. 

Magtataka pa ba tayo kung bakit napakabagal dumatal ng pangarap na kagaanan ng ating mga kababayan? Pikit ang mga mata at sarado ang tainga ng maraming nasa pamahalaan sa halip na tumulong na umisip ng mga paraan at ipaglaban ang mga ito para sa ikabubuti ng mamamayan. 

Samantala, unti-unti tayong nakatatanaw ng pag-asa ginawang pagboto ng ating mga kabataan at kababayan sa nakaraang halalan at harinawang maging paalala ito para pagbutihin ng mga lingkod-bayan ang pagsisilbi sa pamahalaan tungo sa inaasam nating pagbabagong may magandang bukas na pangako.

---

Kung may reaksyon, sumbong o katanungan, sumulat sa ASINTADO ni Judith Sto. Domingo sa BULGAR Bldg., 538 Quezon Ave., Quezon City o mag-email sa asintado.bulgar@gmail.com.

Paninigarilyo, may katapat na peligro sa kalusugan

ni Judith Sto. Domingo @Asintado | May 30, 2025

Isa sa mga espesyal na araw na sana’y hindi na kailangang tanawin ay idaraos muli ngayong Sabado, ika-31 ng Mayo: ang World No Tobacco Day. 

Mga layunin sa taunang okasyong ito, na itinatag ng World Health Organization (WHO) noong 1988, ang pagbibigay-kaalaman sa publiko ukol sa mga peligrong dulot ng paninigarilyo, pagnenegosyo ng mga kumpanyang ang kalakal at produkto ay nakabase sa dahong tabako, kung ano ang mga ginagawa ng WHO upang labanan ang epidemya ng paninigarilyo, at kung ano ang maaaring gawin ng sangkatauhan sa gitna nito upang mapangalagaan ang kanilang kalusugan at ng susunod pang mga salinlahi.   

Malayo-layo na rin ang narating ng iba’t ibang sikhay at pagsisikap ng Department of Health (DOH) at ng iba pang makabuluhang mga grupo o indibidwal upang masugpo ang paninigarilyo. Kabilang dito ang malaking kabawasan sa publisidad ukol sa mga produktong sangkap ang nakalalasong nikotina at ang paglalagay ng mga babala sa pakete ng mga iyon ukol sa sari-saring malubhang karamdamang dulot ng naturang bisyo. Dagdag rito ang pagpataw ng mataas na buwis sa mga sigarilyo, upang lalong maging mahal ang mga ito para sa mga mamimili.

Ngunit halos pagkapasok pa lang ng bagong milenyo ay nagkaroon ng bagong banta at ngayo’y laganap na ring panganib: ang “vaping,” na ang kagamitan ay nakapagpapabuga ng singaw o vapor na nilalanghap ng gumagamit nito.

Ang masaklap pa nito ay may iba’t ibang lasa at amoy ang “juice” ng mga iyon na lalong nakaaakit ng mga mahilig humithit at, sa malubha pang banda, nakaeengganyo ng kabataan dahil hindi usok ang naibubuga at tila astig ang dating ng aparatong pang-vape at mga tindahan nito. Wala mang makikitang pinong hiwang dahon ng tabako sa mga iyon, kanilang sangkap pa rin ang aditibong nikotina, na hango sa tabako.

Ano man ang gamit sa paninigarilyo ay hindi maikakaila ang dami ng kemikal na nakapaloob dito, na siyang nagiging sanhi ng may kinseng klase ng kanser, pati ng atake ng serebral o stroke at sakit sa puso, baga o sistemang sikulatoryo ng katawan.

Maging ang inosenteng makalalanghap ng segunda manong usok ng sigarilyo ay maaaring tamaan ng mga nabanggit na karamdaman o mga impeksyon sa paghinga at iba pa, pati ng mapapaagang pagkamatay. Ang isisilang naman ng buntis na maninigarilyo ay posibleng maging mababa ang timbang o magkadepekto sa anyo o pag-iisip.

Sa kabila ng dami ng masasamang epekto niyon sa kalusugan at malaking singil sa pangangatawan, bakit marami ang nahuhumaling sa paninigarilyo? 

Marami ang kadahilanan, at pangunahin sa mga iyon ay ang malalim na pagkalulong matapos masimulan. Isama pa natin diyan ang pagiging mapagkukunan niyon ng mabilisang pagpapagaan ng pakiramdam bilang panandaliang ginhawa sa gitna ng galit sa mundo o sa pamumuhay, kung kaya’t marahil ay mataas ang bilang ng nagyoyosi rito at sa iba pang mahihirap na bansa. Baka ang paninigarilyo ay dala rin ng pagiging mapangahas, na tila pangungutya sa hamon ng kapalaran. 

Saan mang anggulo tingnan, lumalabas na ang paninigarilyo ay isang makasariling gawain na maaaring maiwasan at isang kasanayang maganda lamang kung tuluyang bibitawan. Sa dami ng nagkakasakit at pumapanaw dahil sa naturang bisyo, malaki ang nagiging kawalan sa lipunan sa larangan ng kapaki-pakinabang na mga mamamayan, mapagkukuhanan ng pagpapagamot at limitadong espasyo sa mga pagamutan.

Dagdag sakit ng ulo pa nito ang pagdami ng ’di nabubulok na basura sa lansangan at kapaligiran dala ng maiiwang buntot ng sigarilyo, na may cellulose acetate na isang uri ng plastik na hibla, at ng mga kartirid o tangke ng e-sigarilyo na gawa sa plastik.

Marami namang ligtas na pamamaraan upang makamit ang “tama” kumpara sa nakukuha sa paninigarilyo, na pinangungunahan ng nakapagpapalusog, nakapagpapakilig at nakapupukaw ng diwang pag-eehersisyo.

Ang simple pa ngang pagtigil sa pagyoyosi ay makapagbubunga ng maraming daglian at pangmatagalang kabutihan. Bukod sa paglalayo sa sarili sa nabanggit na matinding mga sakit, gagaan mula sa kapagalan ang mga panloob na bahagi ng katawan o organo, makapagpapabawas ng alta presyon at makapagpapahinahon ng pulso, makapagtatanggal ng pag-ubo dahil makapagpapaginhawa ng mga baga at paghinga, makapagpapaganda ng daloy ng dugo papunta sa iba't ibang parte ng katawan, at makapagpapabawas ng kulubot o kaitiman ng ngipin. Siyempre, makatitipid pa sa gastusin ang pagkalas sa anumang produktong may nakakaadik na nikotina.  

Mahirap itigil ang paninigarilyo? Kaya iyan. Subukan at piliting kumapit, gaya ng paglipas ng anumang bagyo, mawawala rin ang paghahanap o pagkatakam kung mananalig sa sariling kakayanan. Maaari ring makipag-ugnayan sa Lung Center of the Philippines o dumulog sa Quitline ng DOH o sa inyong lokal na hotline.

Sa madaling salita, ang paninigarilyo ay isang malaking pag-atras imbes na pag-usad. Kaya’t asintaduhing iwaksi ito habang may panahon. 

---

Kung may reaksyon, sumbong o katanungan, sumulat sa ASINTADO ni Judith Sto. Domingo sa BULGAR Bldg., 538 Quezon Ave., Quezon City o mag-email sa asintado.bulgar@gmail.com.