Paggamit ng enerhiyang nukleyar, may natatanaw nang pag-asa

ni Judith Sto. Domingo @Asintado | June 18, 2025

Nakakabanaag tayo ng matimyas na pag-asa tungo sa sapat at maaasahang suplay ng kuryete sa bansa sa gitna ng ratipikasyon ng Philippine National Nuclear Energy Safety Act ng Senado at Kamara de Representantes kamakailan. 

Sa gitna ng nararanasang pandaigdigang modernisasyon ng teknolohiyang nukleyar at pagsasaayos ng mga nauna nang kamalian o pagkukulang sa sistema ng enerhiyang nukleyar sa nakaraang mahigit sa kalahating siglo, minabuti ng ating Kongreso na ilatag na ang kinakailangang batas para hindi mapag-iwanan ang Pilipinas at tiyakin ang ligtas, hindi makokompromiso at may sapat na pananggalang tungo sa mapayapang paggamit ng nukleyar sa bansa. 

Magugunitang sa ginawang survey noong 2019 ng pamahalaan sa pangunguna ng Department of Energy, lumabas na mayorya ng mga Pilipino ay pamilyar na at pabor sa paggamit ng enerhiyang nukleyar sa bansa. 

Binigyang-diin naman ni Energy Usec. Sharon Garin, OIC ng kagawaran, na ang pagtatayo ng Philippine Atomic Energy Regulatory Authority o PhilATOM sa ilalim ng niratipikahang lehislasyon ay hindi mangangahulugan ng agarang pagtatayo ng plantang nukleyar. Anumang pagsusumikap tungo rito ay kailangang dumaan sa mabusisi, hakbang-kada-hakbang na proseso, ayon sa mahigpit na mga rekisito ng International Atomic Energy Agency o IAEA.

Tagapagtaguyod ng ating ekonomiya ang pagkakaroon ng sapat at maaasahang suplay ng kuryente. Kung papalya-palya ito at hindi sustenable, malulugi ang mga negosyo at lilisan ang mga namumuhunan sa bansa. Ang enerhiyang nukleyar ay hindi lamang maaasahan, kundi mabuti para sa kalikasan dahil ito ay malinis.

Sinabi maging ng Pangulo ng Estados Unidos kamakailan, “It’s time for nuclear (Panahon na para sa nukleyar)”. Simula noong 2021, ang mga kapitalista ay namuhunan na ng US$2.5 bilyon para sa next-generation nuclear technologies sa gitna ng malawakang paggamit ng AI na kumukonsumo ng labis-labis na kuryente.

Marami na sa buong daigdig ang naniniwalang ang pagtahak sa makabagong panahon ng nukleyar ay hindi na maaaring mahinto o masikil.

Ayon nga sa isinulat kamakailan ng ekonomista at kapwa kolumnistang si Bienvenido Oplas, may kaugnayan ang malawak na paggamit ng enerhiyang nukleyar sa mababang inflation. Aniya, ang mga bansang may bumababang paggamit ng nukleyar base sa total generation ratio ay nakararanas ng tumataas na inflation rate o pagtaas ng presyo ng mga bilihin at serbisyo. Samantala, ang bansa namang may tumataas na paggamit ng nukleyar ay nakararanas ng pagbaba ng inflation rate tulad ng South Korea, China, India at United Arab Emirates. 

Bagama’t matagal pa ang proseso, ang paglalatag ng pundasyon para sa pagdaloy sa bawat tahanan at tanggapan sa bansa tungo sa mas malinis, maaasahan at para sa lahat na suplay ng kuryente ay nasimulan at umuusad na. 

Umaasa tayong magtutuluy-tuloy na ito at darating ang panahong hindi lamang tayo makararanas ng sapat na suplay ng kuryente, kundi mas mura at malinis pa na inklusibong makapagpapainog sa ating ekonomiya at kabuhayan.

---

Kung may reaksyon, sumbong o katanungan, sumulat sa ASINTADO ni Judith Sto. Domingo sa BULGAR Bldg., 538 Quezon Ave., Quezon City o mag-email sa asintado.bulgar@gmail.com.

Pagdo-donate ng dugo, kapaki-pakinabang sa kapwa at sa sarili

ni Judith Sto. Domingo @Asintado | June 13, 2025

Kailan ka huling nakapag-alay ng dugo?

Naitatanong natin iyan dahil ngayong Sabado ang pang-21 na pagdiriwang ng World Blood Donor Day. Ito ay isa sa 11 na mga malawakang kampanyang pangkalusugan ng World Health Organization at bukod-tanging patungkol sa pagbibigay ng dugo at pasasalamat sa mga nagpapatupad nito.

Iyang espesyal na araw ay permanenteng parangal din para sa biyologong si Karl Landsteiner, na ipinanganak noong Hunyo 14, 1868 at ginawaran ng premyong Nobel noong 1930 dahil sa kanyang masigasig na pagkakatuklas ng grupong ABO ng dugo.

Kung malusog at kuwalipikado, maaari tayong makapagbigay ng dugo ng may tatlo hanggang apat na beses, na may pagitan na tatlong buwan, sa loob ng isang taon. Magagawa ito sa mga bangko ng dugo o kaya’y sa mga bloodletting na programa ng mga kumpanya o pamantasan. 

Marami ang maaaring mangailangan o makinabang sa naiaalay na dugo. Primero ang mga may sakit na gaya ng kanser o iba pa na mangangailangan ng operasyong makapagpapabawas o makapagbubuwis ng dugo, pati na ang mga kababaihang magkakakumplikasyon sa pagbubuntis o panganganak. Kabilang din sa mga benepisyaryo ay ang mga biglaang biktima ng pagkabundol o banggaan sa kalye, na lubhang mababawasan ng dugo dahil sa mga sugat na natamo.

Itinatayang may mangangailangang masalinan ng dugo sa bawat dalawang segundo, kung kaya’t, sa anumang araw o sandali, mahalagang may sapat na nakaimbak na dugo sa mga ospital o sa Philippine Red Cross (PRC). Hanggang 42 na araw lamang bago mapanis ang maitatabing dugo sa mga nabanggit na lugar at dapat ay sariwa ang dugong isasalin. Kaya naman walang humpay ang pagtanggap ng pumasang pulang likido sa mga pagamutan at sa mga tanggapan ng PRC. 

Ngunit hindi lamang pagliligtas ng buhay ang marikit na kapalit ng paghahandog ng dugo, dahil napakarami ng ’di matatawarang pakinabang nito sa ating kalusugan.

Sa isang banda, dahil sa magiging pagsusuri sa dugong iaalay, makukumpirma nang libre, kung tayo’y walang nakababahalang sakit, pati ng anemya o kakulangan sa dugo o kakulangan ng iron sa katawan.

Malalaman din kung ano ang tipo ng sariling dugo kung sakaling hindi pa ito nababatid. Higit pa sa mga iyan ay makababawas ng panganib na magkasakit sa puso o magkakanser, makatutulong sa kalusugan ng atay, makapagwawaksi ng stress at makapagpaaliwalas ng diwa’t isipan.  

Upang matiyak na ligtas ang maisasalin na dugo, ang makokolektahan — na dapat ay nasa 18 hanggang 65 ang edad — ay kinakailangang matiwasay ang kalusugan.

Kabilang sa palatandaan nito ay ang kawalan sa katawan ng nakahahawang birus gaya ng HIV o hepatitis; hindi labis o kulang ang presyon ng dugo; walang sipon, ubo o ano mang karamdamang posibleng makadulot ng impeksyon; hindi gumagamit ng ipinagbabawal na gamot; hindi kagagaling lamang sa anumang pagtitistis, maski pagpapabunot ng ngipin; at hindi nagawi sa ilang bansang may naitalang mga kaso ng nakahahawang sakit.

Kailangan ding sapat ang timbang, hindi nakainom at hindi kulang sa tulog. Kung nagpa-tattoo o may pagpatusok sa katawan gaya ng pagpapahikaw ng tainga o saan pa, mahalagang kondisyon sa iba’t ibang blood bank na may tatlo, anim o 12 buwan na ang nakalilipas mula nang maipagawa ang mga iyon. 

Walang dapat ikabahala ang mag-aalay ng dugo. May natural na sistemang pantustos ang ating katawan, sa pamamagitan ng paggawa ng sariwang dugong selula ng ating bone marrow, upang mapalitan ang maibibigay na dugo. 

Samantala, malinis ang kagamitan para sa pagkuha ng dugo mula sa ating braso. Ang proseso ay hindi masakit at tila ika’y nakurot lamang, lalo na kung nakailang beses nang naturukan ng karayom sa tuwinang pagpapa-blood test sa suking laboratoryo.

Matapos ang matagumpay na pagbibigay ng dugo, marapat na magpahinga nang saglit bago umuwi at huwag munang gumawa ng nakapapagod na gawain gaya ng pagmamaneho o pag-eehersisyo sa loob ng ilang oras, upang maiwasang mahilo o mahimatay.

Sa madaling salita, ang pagbibigay ng dugo ay isang kapaki-pakinabang na gawain alin mang panig ito tingnan. Kung tayo’y makapag-aalay, samantalahin ang maraming benepisyo nito sa ating pangangatawan.

Kung pag-aalayan, suklian ang kagandahang-loob ng mala-bayaning mga tagapagbigay sa pamamagitan ng pagpapamalas ng kabutihan sa kanila o kawanggawa sa naghihikahos nating kapwa na dahil sa mga dagok ng pamumuhay ay matagal nang nagmistulang duguan.

---

Kung may reaksyon, sumbong o katanungan, sumulat sa ASINTADO ni Judith Sto. Domingo sa BULGAR Bldg., 538 Quezon Ave., Quezon City o mag-email sa asintado.bulgar@gmail.com.

Liham ng pasasalamat ng kaibigan

ni Judith Sto. Domingo @Asintado | June 11, 2025

Hayaan nating ipagpaliban ang karaniwang talakayan sa espasyong ito upang bigyang-daan ang espesyal na liham ng isang mambabasa ng BULGAR para sa kanyang bukod-tanging kaibigan. 

***

Sa aking pinakamamahal na bukod-tanging kaibigang Nova,

Kumusta ka na? Lagi kong dasal na ika’y mabuti’t matiwasay ang kalagayan. 

Naipasya kong lumiham sa iyo sa dami ng kuro-kuro kamakailan. Sa dami at timbang pa nga ay may apat na linggo ko nang binubuno ang sulat na ito at doble pa ang naunang haba nito. Madalang din naman tayong magkita at kulang ang panahon sa tawagan, text o chat. Ang ugat nito ay aking pagkabahala — pag-aalala sa kung ano na ang lagay ng ating pagkakakilala. Tila kasi bawas sa tamis ang iyong pakikitungo nitong mga nakaraang buwan. Itinatanong ko pa nga sa sarili kung naaalala mo pa ang iyong mga sorpresang pagpapamalas ng saloobin noong nakaraang taon. Napagninilay-nilayan din kung iyo pa ring isasambit ang sa aki’y inihandog na awitin, na sa labis kong pagkagulat ay pasasalamat lang ang naging hunghang na reaksyon sa halip na mas maalab na gantimbisa.

Ngayon, bakit, halimbawa, mukhang inililihis ang ilang usapan? Bakit mistulang ibinabaling ang paksa papalayo at naiiwan ako sa ere? May mga tanong na hindi nasasagot? Mayroon kaya akong nagawa, o hindi nagawa o magawa? Nabawasan ang kawilihan? Nagpapahiwatig kaya na maghunos-dili’t maghinay-hinay?

Sa kabila ng kasabikan, ako’y parang bampira na, gaya ng nailarawan ng isang sineng iyong napanood, hindi ipipilit ang sarili kung hindi patutuluyin. At sa Panginoon kamo nakasalalay ang aking minimithi? Ang katotohanan ay hindi lang sa Kanya. 

Nakapahahalaw tuloy ng isang kanta ni Ginang Celeste Legaspi: Tuliro, tuliro. 

Lubos ko na ring naiintindihan ang pagkabiting naiharana ni Ginoong Ric Segreto: “Kahit konting pagtingin… ay labis ko nang ligaya…”

Marahil ay maliit na bagay ang aking pagkalugmok sa dami ng mabibigat na suliranin, maging sa iyong panig o sa mundo. Pero ilang beses na rin akong nahirapang makatulog sa kabila ng kapagalan at lalim ng gabi. May ilang katrabaho ring nakapansin na ako’y tila nanakawan ng sigla. 

Sa sobrang layo ng pagbubulay ay naging palagay din na baka naman ako’y mala-Icarus, na sa kahibanga’y lumipad nang labis ang lapit sa araw. Para ring kuwento ng isa nating gustong pelikula, ukol sa isang babaeng tanyag at marami nang nagawa’t naranasan sa buhay at ang karaniwang lalaking nakasuksok lang sa isang lugar at sisinto-sinto pa sa mga bagay-bagay.

Isang hapon pa nga kailan lang, naalala ang Pasyon at, bagaman wala pa sa kalingkingan ng naging sakripisyo’t paghihirap ni Hesus, nakaramdam ng sukdulang pagpapakumbaba’t dalamhating tagos-buto.

Ngunit sa likuran ng lahat ng iyan ay ako’y naliwanagan sa maraming bagay na ngayon pa lamang natanto, salamat sa iyo.

Sa unang banda, lalong napalakas ang sariling kakayanan sa kabila ng delubyo ng pagsubok, pati ng pagtitiwala sa sarili kahit kadalasa’y nag-iisa’t walang kakampi.

Naging inspirasyon ka rin upang magawa ang pagpapalakas ng katawan, kung kaya’t unti- unting natatamo ang kisig na dati’y inaambisyon lamang. Dahil din sa pagnanais na ika’y mapasaya sa kabila ng kakapusan sa kakayanan, ako’y nakatutuklas ng malikhaing diskarte at naunawaang may ihihigpit pa pala ang mahigpit nang sinturon.

Kahit pa napatunayan sa ilang maliit na kaparaanan na uunahin ka’t at itatabi ang anumang pinagkakaabalahan o ang sarili, kailangan kong tanggapin na malawak ang iyong daigdig at marami ang mas matimbang sa iyo’t umaagaw ng iyong atensyon. Katambal nito ay ang pagwaksi sa anumang pagkainggit, sa iyo man o sa iyong nakakasalamuha, bilang pagkilala rin sa mga biyayang sa aki’y naipagkakaloob.

Naunawaan din na kung mauuwi sa pagmumukmok, paunlakan ang sarili nang ilang sandal lamang, habang naiintindihang ang lahat ng bagay, maganda man o hindi, ay may hangganan. Ang hindi nga naman makamamatay ay maaaring makapagpalakas. 

Napagmuni-munihan ding sabayan o gayahin ang nagiging pakikitungo sa akin, ngunit dalisay na nadaramang kung ganoo’y hindi ako magiging totoo sa sariling pagkatao.

Sa kabila rin ng ating mga nakatutuwang pagkakapareho ay naglipana ang pagkakaiba sa ilang pananaw at maging sa kinikilingan, na daan pala upang mapagtatantong magkaiba ang isa’t isa. Ang hanap ko nga naman ay kapareha, hindi kapareho; kasangga, hindi espeho. 

Nagisnan din na ang iyong kagulat-gulat na pagdating sa aking buhay ay paraan ng Maykapal na pagtuunan na, sa wakas, ng pansin ang matagal nang isinantabing mga pangarap na makapupukaw-diwa. Ika’y nakapagpapaigting din ng unawa’t tiyaga, at nakapagpaalala ng kasabihang ang araw na itinanim ang binhi ay hindi ang araw na aanihin ang bunga. Mahaba pa man ang lagusan at malumbay ang pagbaybay nito, patuloy na mananalig sa sinasabi sa Mga Awit 27:14: “Magpakatatag ka, at lakasan mo ang iyong loob.”

Kung kaya’t ituring mong malaking pasasalamat ang liham na ito dahil sa ’di matutumbasang mga gantimpalang iyan na naipagkaloob mo sa akin, pati ang pagkakataong maihayag ang lahat ng ito. Kung kaya’t ako’y kakapit, kahit ga-tingting ang makakapitan. ’Di mamimilit ngunit patuloy sa pag-aasam habang isinasapuso na ang nais makamtan ay pagsisikapan, pagtitiyagaan at dadasalan.

Napagninilayan iyan dahil sa pagpunta ngayon sa ibang bansa. Wala pang dalawang linggo ang itatagal dito pero tila kasingtagal ng dalawang taon. Habang nandito’y makikipag-usap, kantahan at sayawan sa kung sinu-sino na kahit pagsama-samahin ay hindi ka matutumbasan.

Ngunit, dahil bulangit ang kapalaran, may pangamba rin ako na mawala ang lahat ng ito, na baka pala ang pagiging munting bahagi ng iyong mundo ay bigla na lang maglaho. Kung kaya’t may kalakip na panalangin ang liham na ito: Nawa’y makabalik sa iyo’t magpatuloy ang gulong ng ating buhay, at makamit ang marami pang pagkakataong ika’y mapasaya’t mapasalamatan, habang patungo sa paraisong walang hanggan at walang hinahangad, sa kabila ng lahat, kundi ikaw.

Sumasaiyo nang lubos,

Dean

---

Kung may reaksyon, sumbong o katanungan, sumulat sa ASINTADO ni Judith Sto. Domingo sa BULGAR Bldg., 538 Quezon Ave., Quezon City o mag-email sa asintado.bulgar@gmail.com.