312,383 learners with disabilities walang diagnosis, hanggang kailan maghihintay?

ni Kuya Win Gatchalian @Win Tayong Lahat | November 10, 2026

Isa sa mga pinakamahalagang batas na ipinasa natin nitong mga nagdaang taon ang pagpapalawak ng saklaw ng mga serbisyo para sa ating mga learners with disabilities o mga mag-aaral na may kapansanan. 

Sa ilalim ng ‘Instituting a Policy of Inclusion and Services for Learners with Disabilities in Support of Inclusive Education Act (Republic Act No. 11650),’ nakasaad na mandato ang pagkakaroon ng Inclusive Learning Resource Center (ILRC) sa bawat lungsod at munisipalidad. Tungkulin ng mga ILRC ang paghahatid ng angkop na suporta at serbisyo sa ating mga mag-aaral na may kapansanan. Bawat ILRC naman ay magkakaroon ng multidisciplinary team para sa paghahatid ng suporta at serbisyong ito.

Upang mabuo ang mga multidisciplinary team, mahalagang magkaroon ang mga ILRC ng sapat na mga eksperto na susuri sa mga mag-aaral na may kapansanan at matukoy ang kanilang mga pangangailangan. Mandato rin nilang magtatag ng referral system para sa mga serbisyong kailangan nila.

Mahalaga ang papel ng mga multidisciplinary team upang magabayan ang paghahanda ng mga Individualized Education Plan (IEP), kung saan tutukuyin mga prayoridad, kinakailangang serbisyo, at nilalaman ng programang tutugon sa mga pangangailangang pang-edukasyon ng mga mag-aaral na may kapansanan upang tulungan silang magtagumpay.

Sa kabila ng mga magagandang layuning ito, nagpapatuloy pa rin ang mga hamon sa pagpapatupad ng batas at sa pagtugon sa pangangailangan ng ating mga mag-aaral na may kapansanan. Hindi lamang sa ating mga paaralan lumalabas ang mga kakulangang ito, kundi pati na rin sa loob mismo ng Department of Health. 

Halimbawa, lumalabas sa pagsusuri ng Second Congressional Commission on Education (EDCOM II) na meron lamang 109 na developmental pediatricians sa bansa. Pinuna rin ng Komisyon na 312,383 (63.4%) sa 492,902 na mga mag-aaral na may kapansanan ang walang pormal na diagnosis bagama’t may mga senyales ng pagkakaroon ng kapansanan. 

Sa mga ospital ng DOH, 262 (65%) sa 395 na posisyon para sa mga occupational therapists ang nananatiling bakante, samantalang 61 (79%) sa 77 na posisyon para sa mga speech therapists ang nanatiling bakante. Ayon pa sa Komisyon, 14 sa 18 na rehiyon ng bansa ang walang pasilidad na may ugnayan sa PhilHealth para sa paghahatid ng occupational at speech therapy. 

Batay naman sa datos na nakalap nitong nakaraang Pebrero, lumalabas na 717 (10.8%) ang nanatiling bakante sa 6,613 na mga awtorisadong posisyon ng Special Needs Education Teacher.

Naisabatas ang Republic Act No. 11650 noong 2021 at aminado tayong mahabang panahon ang kakailanganin natin upang mapunan ang pangangailangan para sa mga eksperto at mga espesyalista. Kaya naman, mandato ng batas ang pagkakaroon ng multi-year roadmap upang unti-unti nating makamit ang mga layunin nito.

---

May katanungan ka ba, reklamo o naisihingi ng tulong? Sumulat sa WIN TAYONG LAHAT ni Kuya Win Gatchalian, BULGAR Bldg., 538 QuezonAve., Quezon City

o mag-email sa surewin.bulgar@gmail.com

Klase sa ligtas na paaralan, ituloy, sa delikadong lugar, suspendihin!

ni Kuya Win Gatchalian @Win Tayong Lahat | November 5, 2026

Lumabas kamakailan ang Executive Order No. 130 na nilagdaan ni Pangulong Ferdinand Marcos Jr. kung saan nakasaad ang mga pamantayan sa pagsuspinde ng klase at mga aktibidad sa mga paaralan. Sa ilalim ng naturang executive order, ang pagsuspinde ng klase ay gagawing mas akma sa aktuwal na sitwasyon ng mga paaralan at mga komunidad. 

Napapanahon din ang paglabas ng mga pamantayang ito, lalo na’t pinaghahandaan natin ang maaaring maging pinsala ng El Niño, kabilang ang pagsuspinde ng mga klase dahil sa matinding init. 

Matatandaang naglabas din ang Department of Education (DepEd) ng mga protocol nito sa pagsuspinde ng klase bilang pagtugon sa El Niño. Sa ilalim ng pamantayan ng DepEd, titigil ang parehong face-to-face classes at home-based learning activities kapag umabot ng 42°C o higit pa ang heat index.

Nitong mga nagdaang buwan, hinimok natin ang pamahalaan na gawing mas localized at granular ang mga suspensyon sa klase imbes na magpatupad ng mga malawakang class suspensions. 

Sa madaling salita, nais nating limitahan ang suspensyon ng mga klase sa mga komunidad at paaralan kung saan pinakamalaki ang panganib, at hayaang magpatuloy ito sa mga lugar na maituturing na ligtas. Sa ganitong paraan, maiiwasan natin ang paglala ng learning loss o ang pag-urong ng kaalaman. 

Lumabas sa mga pag-aaral na sa bawat araw na nawawala sa ating mga mag-aaral dahil sa suspensyon ng klase, nawawala din ang mga pagkakataon o oportunidad upang umangat ang kanilang kakayahan, lalo na sa pagbasa.

Ayon sa isang policy note ng Second Congressional Commission on Education (EDCOM II), humigit-kumulang 20 araw ng klase ang nawala sa isang pangkaraniwang public elementary school noong School Year 2025-2026. Dahil ito sa pagsuspinde ng klase dulot ng iba’t ibang mga panganib, kasama ang sama ng panahon. 

Dagdag pa ng Komisyon, katumbas ng humigit-kumulang 1.4 araw para sa pag-angat ng kakayahang bumasa ang nawala sa mga mag-aaral sa bawat isang araw na suspendido ang klase. Kaya naman suportado natin ang hakbang ng pamahalaan na pahintulutan ang ating mga paaralan at local government units (LGUs) na magpatupad ng mas localized at granular ang suspensyon at pagpapatuloy ng klase. 

Sa mga susunod na buwan, mahalagang tiyakin natin ang maigting na ugnayan sa pagitan ng mga LGU at mga paaralan upang tiyaking maipapatupad ang mga nakasaad na pamantayan sa bagong labas na executive order.

---

May katanungan ka ba, reklamo o naisihingi ng tulong? Sumulat sa WIN TAYONG LAHAT ni Kuya Win Gatchalian, BULGAR Bldg., 538 QuezonAve., Quezon City

o mag-email sa surewin.bulgar@gmail.com

National Reading Month: Kakayahan sa pagbasa ng mga mag-aaral, palakasin

ni Kuya Win Gatchalian @Win Tayong Lahat | November 3, 2026

Tuwing buwan ng Nobyembre, ipinagdiriwang ng ating bansa ang National Reading Month. Taos-pusong nakikiisa ang inyong lingkod sa bawat paaralan at komunidad sa pagdiriwang natin ng Pambansang Buwan ng Pagbasa. Mahalaga ang okasyong ito, lalo na’t kinikilala natin ang papel ng pagbasa bilang mahalagang pundasyon sa edukasyon ng ating mga kabataan.

Nitong mga nagdaang taon, tinutukan natin ang mga hamong kaakibat ng krisis na hinaharap natin sa edukasyon. Kabilang dito ang malaking porsyento ng ating mga mag-aaral na hindi nakakamit ang sapat na kakayahan sa pagbasa.

Kung ating babalikan ang 2018 Programme for International Student Assessment (PISA), lumalabas na walo sa 10 mag-aaral na 15 taong gulang ang hindi nakakamit ang minimum reading proficiency. Nakakabahala ito dahil lumalabas na marami sa ating mga mag-aaral ang umabot sa huling bahagi ng kanilang basic education nang hindi nakakamit ang inaasahang kakayahan pagdating sa pagbasa, bagay na maaaring makahadlang sa kanilang patuloy na pag-aaral.

Upang tugunan ang hamong ito, nagpatupad tayo ng mga reporma upang iangat ang kakayahan ng ating mga mag-aaral pagdating sa pagbasa. Kabilang dito ang Academic Recovery and Accessible Learning (ARAL) program, kung saan nagpapatupad tayo ng mga tutorial sessions para sa mga mag-aaral na nangangailangan ng tulong.

Noong lumabas ang resulta ng 2025 PISA, nakita natin ang pag-angat ng kakayahan ng ating mga mag-aaral sa pagbasa. Kung 347 ang markang nakamit ng ating mga mag-aaral pagdating sa pagbasa noong 2022, tumaas ito sa 367 noong 2025, katumbas ng 20 points. Lumalabas ding sa 50 bansa at ekonomiyang may maihahambing na datos mula 2022 hanggang 2025, ang Pilipinas ang may pinakamalaking itinaas na marka pagdating sa pagbasa.

Lumabas din sa isang impact evaluation na isinagawa ng DepEd, nonprofit organization na Youth Impact, at World Bank na tinatayang 1.37 milyong karagdagang mag-aaral ang nakaahon mula sa kategorya ng mga struggling readers dahil sa mga repormang kaugnay ng ARAL Program. Tinatayang 730,000 karagdagang mag-aaral naman ang nakamit ang inaasahang kakayahan sa pagbasa para sa kanilang grade level dahil sa programa.

Kaya naman patuloy nating susuportahan ang mga programa at polisiyang naglalayong iangat ang kakayahan ng ating mga mag-aaral pagdating sa pagbasa. Noong nanungkulan ang inyong lingkod bilang Chairman ng Senate Committee on Finance, tiniyak nating mailalaan ang makasaysayang P8.9 bilyon para sa ARAL Program sa ilalim ng 2026 national budget.

Bagama’t walang hiwalay na budget line item para sa programa sa ilalim ng 2027 National Expenditure Program (NEP), titiyakin nating makakapaglaan tayo ng sapat na pondo upang patuloy nating matulungan ang mga mag-aaral na nangangailangan ng tulong.

Kung makakamit ng bawat mag-aaral ang sapat na kakayahang bumasa, malaking hakbang na itong maituturing sa pagsugpo natin sa krisis sa edukasyon

---

May katanungan ka ba, reklamo o naisihingi ng tulong? Sumulat sa WIN TAYONG LAHAT ni Kuya Win Gatchalian, BULGAR Bldg., 538 QuezonAve., Quezon City

o mag-email sa surewin.bulgar@gmail.com