Mura at sapat na pagkain, apela ng mamamayan

ni Judith Sto. Domingo @Asintado | Nov. 6, 2024

Galing tayo sa Bohol kamakailan at napag-alaman nating mahal ang presyo roon ng isda kaysa karne samantalang napapaligiran ng dagat ang napakagandang lugar na ito sa Visayas.

Hindi lamang sa Bohol, kundi maging sa iba’t ibang kapuluan sa Pilipinas hindi abot-kayang bilhin ang masarap na pang-ulam na isda. 

Labis na nakalulungkot na ang mga karagatang bumabalot sa bansa ay hindi garantiya ng pagkakaroon ng mabibiling isda sa murang halaga.

Kamakailan ay nanawagan sa Department of Agriculture ang Pambansang Lakas ng Kilusang Mamamalakaya ng Pilipinas o Pamalakaya na magawan ng paraang mapababa ang presyo ng isda tulad ng galunggong, tilapia at bangus na tumaas nang P30 ang halaga sa mga pamilihan. 

Anang grupo, mula sa mga mangingisda ay nabibili ng mga trader sa halagang P100 hanggang P120 lamang ang galunggong ngunit pagdating sa merkado, ito ay itinitinda na sa presyong P260 kada kilo. Aba’y higit doble ang patong kung kaya’t ang dating laging nasa hapag-kainan nating galunggong ay hindi na mahagilap sa mesa ng pamilyang Pilipino dahil sa kamahalan nito. 

Ang presyong ito ay mataas sa standard na presyong rasonable ayon sa grupo, kung saan ang galunggong ay marapat na itinda lamang sa presyong P180 hanggang P220 kada kilo, bangus sa halagang P200 kada kilo, at tilapia sa presyong P100 hanggang P120 kada kilo. 

Anang Bureau of Fisheries and Aquatic Resources o BFAR, ang pagtaas ng presyo ng isda ay naapektuhan ng kamakailang bagyo at oil spill, na nakahadlang sa industriya ng pangingisda.

Panawagan ng organisasyong internasyonal sa marine conservation na Oceana, na tulungan ang ating mga mangingisda na bawasan ang kanilang post-harvest losses na umaabot sa 40 porsyento. Nakakaapekto ito sa seguridad sa pagkain at kabuhayan ng mamamayan, gayundin sa antas ng malnutrisyon sa bansa lalo na sa mga naninirahan sa baybayin o coastal areas. 

Tulad ng sinabi ng Oceana, 40 porsyento ng mga isdang nahuhuli sa bahagi ng Samar ay nasasayang dahilan sa handling, kawalan ng imbakan o storage facilities at iba pang post-harvest measures, base sa pag-aaral ng organisasyon. 

Ang kasayangang nagaganap sa industriya ng pangingisda ay maaaring magkaapekto sa suplay, na makaaapekto naman sa presyo nito sa mga pamilihan, base sa ekonomikong alituntunin ng suplay at pangangailangan o supply and demand. 

At gaya ng tinalakay natin kamakailan, higit pang maraming pamilyang Pilipino ang nakaranas ng involuntary hunger o gutom nang hindi bababa sa isang beses nitong nagdaang third quarter o ikatlong bahagi ng kasalukuyang taon. 

Sa nakaraang Social Weather Station survey na isinagawa mula Setyembre 14-23, lumabas na 22.9 porsyento ng mga pamilyang Pilipino ang nakaranas magutom o walang makain sa loob ng nakalipas na tatlong buwan. 

Ang talang ito ay mataas nang 5.3 puntos sa dating 17.6 puntos noong Hunyo 2024 at siyang pinakamataas mula noong Setyembre 2020 na kasagsagan ng pandemya at mga lockdown. 

Sa naiulat na 22.9 porsyento ng mga pamilyang walang makain, 16.8 porsyento ang nakaranas ng moderate hunger o pagkagutom ng isa o ilang beses sa loob ng nasabing panahon, samantalang 6.1 porsyento naman ang nakaranas ng severe hunger o madalas na pagkagutom o laging walang maisubong pagkain. 

Kaya’t panawagang naghuhumiyaw sa administrasyon ni Pangulong Ferdinand “Bongbong” Marcos Jr. na asintaduhin at pakatutukan ang Department of Agriculture tungo sa mura at sapat na pagkain sa hapag-kainan ng ating mga kababayan, buwagin ang mga galamay ng mga mapagsamantalang nagpapahirap sa ating mga kababayan, at ganap na isaayos ang sistema sa industriya.

---

Kung may reaksyon, sumbong o katanungan, sumulat sa ASINTADO ni Judith Sto. Domingo sa BULGAR Bldg., 538 Quezon Ave., Quezon City o mag-email sa asintado.bulgar@gmail.com.

Harapin nang may tapang ang anumang pananakot

ni Judith Sto. Domingo @Asintado | Nov. 1, 2024

Katatapos pa lang muli ng Halloween o ang gabi ng pangangaluluwa na bisperas ng Undas. 

Ganap nang industriya at negosyo ang pananakot, kaya’t patuloy itong lumalaganap sa ating kultura. 

Hindi kostumbre rito sa atin ang kaugaliang mag-trick or treat, marahil kasi dapat ang mga bata ay nakabihis ng magastos na costume, na nagsimula pala sa paglalayong mapagtaguan ang anumang mapaghiganting mga espiritu. Tapos, ang dapat pang ipamahagi sa mga tsikiting ay mamahaling kendi o tsokolate imbes na barya-barya lang. 

Ngunit sa ibang pamamaraan, patuloy ang pamamayagpag ng diwa ng Halloween, maging sa mga simbolo o ikonograpiya nito na makikita sa mga pamilihan at makakainan, o sa mga pampubliko at pribadong pagtitipon sa linggong ito. 

Nananatiling pinakakilalang hudyat ng Halloween ang naglipanang horror na mga pelikula sa mga sinehan o mga streaming na site tuwing Oktubre. Mga palabas na kadalasa’y ukol sa multo, may sapi, demonyo at iba pang kababalaghan. Maaari rin itong hango sa tunay na buhay at ukol sa mga hangal na namamaslang, na makapagpapabulalas sa manonood ng, “Hindi man ako perpekto, pero hindi ako ganyan kasama!”

Bakit nga ba karamihan sa sangkatauhan ay kinagigiliwan ang mga nakasisindak na dibersyon? Sila ba ay naaaliw sa mga kumakatawan sa kadiliman at mga kampon ng nakaririmarim?

Sa aking palagay, ang panonood, pagbabasa at pakikinig ng nakakatakot na kuwentong kathang-isip ay may naidudulot na mabuti sa may hilig dito. Ito ay hindi lamang sa paghahandog ng pampakilig kundi pati pagbibigay ng pagkakataong mapagmasdan ang sagisag ng takot imbes na manatili itong nakakubli’t nangungutya sa kuweba ng isipan. 

Kung nakikita nga naman natin at hindi lamang naiisip ang anumang makapanghihilakbot, mas madali natin itong makikilala, malalabanan at mapupuksa, kahit man lang sa panginginig o pagtili na tiyak ay may hangganan. Kung sa loob pa ng punumpunong sinehan ang pagpalahaw habang hinahabol ng halimaw ang inosenteng bida, posible pang mauwi sa paghagikhikan ang mga manonood habang napupurga ang negatibong emosyon mula sa diwa’t isipan.

Ang ganyang aliwan ay nakapagpapalabas nga naman ng takot, pagdududa, alinlangan o maging galit sa iba o sa mundo. Nakatutulong rin ito upang maunawaan kung ang sanhi ba ng mga damdaming iyon ay ating kaaway o posible palang kakampi sa pakikipagsapalaran sa buhay. Pagkatapos pang manood ay tipong napalakas at napaaliwalas ang ating pagkatao.

Kung tutuusin, ang pagkahilig sa pinaghalong kaba at kilig ay mula’t sapul. Ang habulan pa lang na larong pambata ay nakapagpapalukso ng puso, pati ang karamihan sa mga masasakyan o malilibutan sa mga karnabal. Mababanaag din ito sa ating hilig sa pagsagot ng mga libangang palaisipan, pati ng palaisipang inihahandog ng nakakatakot na salaysay, na nakaeengganyong maisip ang magiging solusyon at makita kung ito’y tutugma.

Siyempre, ang mga gawa-gawa lang na mga pananakot ay walang binatbat sa tunay na mga nakakatakot na bahagi ng buhay: mga bayaring hindi alam kung paano matutustusan, mga nasa kapangyarihang maitim ang budhi’t sarili lamang ang iniisip, mga giyerang nakapanlulupaypay, o mga kaugalian at kilos na nakapipinsala ng ating kalikasan at nag-iisang planeta.

Ngunit kung magagawa nating hindi matinag sa gitna ng pagkalugod sa mga nakakatakot na libangan, marahil ay lalo nating mailalabas at maipamamalas ang katapangang nakasilid sa ating kalooban. Unti-unti nating mahaharap ang nakapanghihilakbot na mga suliranin nang may umaagos na kagitingan at lakas ng loob na hindi lalamunin ng kadiliman.

---

Kung may reaksyon, sumbong o katanungan, sumulat sa ASINTADO ni Judith Sto. Domingo sa BULGAR Bldg., 538 Quezon Ave., Quezon City o mag-email sa asintado.bulgar@gmail.com.

Batas sa partylist, repasuhin para mahinto na ang pag-abuso

ni Judith Sto. Domingo @Asintado | Oct. 30, 2024

Sa Mayo 12, 2025, maghahalal ang mga kuwalipikadong botanteng Pilipino ng 12 senador, 254 congressmen, 62 gobernador, 62 bise-gobernador, 800 kagawad ng Sangguniang Panlalawigan, 149 punong lungsod, 149 pangalawang punong lungsod, 1,690 kagawad ng Sangguniang Panlungsod, 1,493, punong bayan; 1,493 pangalawang punong bayan at 11,498 kagawad ng Sangguniang Bayan.

Bukod sa kanila, ihahalal din ang 63 partylist na katulad ng 12 senador ay pagbobotohan sa buong bansa o nationwide, hindi katulad ng ibang kandidato na iboboto lamang sa lugar kung saan sila tumatakbo.

Bagama’t mula noong eleksyon ng 1998 hanggang ngayon ay pinagbobotohan na sa buong bansa ang mga partylist, marami pa rin ang nagtatanong kung ano at bakit mayroon tayong partylist at paano pinipili ang miyembro ng isang partylist na katawanin ito sa Mababang Kapulungan o Kamara de Representantes (House of Representatives) ng ating bicameral na Kongreso.

Ang partylist system ay nasasaad sa Artikulo VI ng 1987 Konstitusyon ng Pilipinas kung saan itinakda na ang House of Representatives ay dapat buuin ng hindi hihigit sa 250 kinatawan, na ang 20 porsyento nito ay partylist representatives.

Nagkaroon lamang ng batas para sa partylist noong March 3, 1995, nang lagdaan ni dating Pangulong Fidel V. Ramos ang Republic Act (RA) No. 7941, pero noon lamang eleksyon ng 1998 nagkaroon ng botohan para sa partylist.

Sa ilalim ng RA 7941, ang alinmang partylist na makakuha ng dalawang porsyento ng kabuuang boto ng lahat ng partylist na lumahok sa isang eleksyon ay magkakaroon ng isang kinatawan sa Kamara. At kung higit pa sa dalawang porsyento ang nakuhang boto, ang nasabing partylist ay magkakaroon ng karagdagang kinatawan pero hindi hihigit sa tatlo.

Sa ilalim ng Artikulo II ng 1987 Konstitusyon ng Pilipinas, ang Pilipinas ay isang Estadong republikano at demokratiko. Ang ganap na kapangyarihan ay angkin ng sambayanan at nagmumula sa kanila ang lahat ng awtoridad ng pamahalaan.

Upang maisakatuparan ang layuning ito, itinakda sa Artikulo VI ng nasabing Konstitusyon ang partylist upang palawakin at bigyang kahulugan ang basehan ng paglikha na mga batas — sa pamamagitan ng pagbibigay sa mga mamamayang Pilipino na nasa laylayan ng lipunan na kung isa-isa lamang ay walang kakayahang kalabanin o talunin sa isang eleksyon ang mga tradisyunal na pulitiko. Inaasahan at inaakalang kung ang mga mamamayang ito ay magkakaisa at magbibigkis sa isang samahang iisa ang layunin, may pag-asa silang magkaroon ng kinatawan at boses sa Mababang Kapulungan ng Kongreso. 

Sa mga unang taon ng implementasyon ng partylist law, tanging iyon lamang tinatawag na “marginalized and underrepresented sectors” o mula doon sa walang “defined political constituencies” ang pinayagang tumakbo sa ilalim ng partylist system.

Subalit noong 2013, naglabas ng isang desisyon ang Korte Suprema na ang mga partylist ay puwedeng itatag hindi lamang ng mga “marginalized and underrepresented sector,” kundi sapat nang iisa ang layunin o adbokasiya ng kanilang partylist. Dahil dito, puwedeng magsama-sama at magtayo ng isang partylist ang mga mayayaman, manggagawa, magbubukid, mangingisda at pangkaraniwang mamamayan kung iisa ang kanilang plataporma, hangarin o adbokasiya, tulad ng pangangalaga sa kalikasan o paglaban sa pinsalang dulot ng pagbabago ng panahon o climate change.

Sinamantala ng ilang sektor ang desisyong ito para gamitin sa kanilang pansariling interes at balewalain ang intensyon ng partylist system. Noong 2016, isang partylist na kumakatawan daw sa mga pangkaraniwang mamamayan ang nakakuha ng dalawang porsyento ng kabuuang boto ng lahat ng partylist na lumahok sa eleksyon ng taong iyon. Ang unang kinatawan o nominee ng nasabing partylist ay hindi pangkaraniwang mamamayan kundi isang bilyonaryo na ang kabuhayan ay tinatayang nasa pitong bilyong piso o P7 billion. Ang pangalawang nominee naman ay business manager na nagpondo at nagtatag ng nasabing partylist – isang tanyag na atletang ginamit ang kanyang popularidad para mahalal sa isang mataas na posisyon.

Noong 2019, isang partylist na binubuo raw ng mga taxi driver ang nakakuha ng dalawang porsyentong boto ng kabuuang boto ng lahat ng partylist na sumali sa nasabing eleksyon.  Ang nominee ng nasabing partylist ay anak na babae ng isang gobernador sa kanilang probinsya na hindi naman taxi driver ang propesyon at sa buong buhay niya ay hindi nakapagmaneho kahit isang araw ng taxi.

Sa pag-aaral ng resulta ng mga nakaraang eleksyon, lumabas na halos lahat ng nanalong partylist ay itinatag, pinondohan o sinuportahan ng mga dinastiyang pulitikal at malalaking negosyo. May mga panawagan tuloy na isantabi o huwag nang ipagpatuloy ang partylist system of representation.

Maganda ang intensyon ng 1986 Constitutional Commission sa paglalagay sa 1987 Konstitusyon ng Pilipinas ng partylist system. Ngunit gaya ng kadalasang nangyayari, ang magagandang intensyon ay nawawalan ng saysay sa pagpapatupad o implementasyon.

Kaya’t kinakailangan ang masusing pag-aaral nito para maamyendahan ang RA 7941.  Ilan sa dapat asintaduhin ay ang mga sumusunod na susog o amendments:

1. Ipagbawal ang pagkandidato ng nominee o kinatawan ng isang partylist na natalo sa eleksyon, na kumandidato sa anumang posisyon – nasyonal o lokal – sa eleksyong kasunod ng pagkatalo ng partylist. Ipagbawal din ang pagkandidato ng isang natalong kandidato para sa anumang posisyon na maging nominee ng alinmang partylist sa eleksyon kasunod ng pagkatalo ng nasabing kandidato.

2. Ipagbawal ang paghirang o pagpili sa asawa, anak, manugang, at pinsang buo bilang nominee ng anumang partylist, ng isang kandidato sa posisyong nasyonal o lokal man.

3. Ipagbawal ang paghirang o pagtatalaga ng isang nominee ng isang natalong partylist sa anumang posisyon sa lahat ng sangay o ahensya ng pamahalaan, nasyonal o lokal, kasama na ang mga korporasyon na pag-aari ng alinmang sangay ng pamahalaan o ang mahigit sa 50 porsyento ng kapital nito ay pag-aari ng alinman o anumang sangay ng pamahalaan.

4. Higpitan ng Commission on Elections (Comelec) ang pag-apruba ng accreditation ng mga aplikante para sa partylist system. Tiyaking mayroon nga ang aplikante na kaukulang bilang ng mga miyembro at hindi paper organization lamang, at sumusunod sa mga patakarang nakasaad sa lahat ng desisyon ng Korte Suprema at ng Comelec mismo.

---

Kung may reaksyon, sumbong o katanungan, sumulat sa ASINTADO ni Judith Sto. Domingo sa BULGAR Bldg., 538 Quezon Ave., Quezon City o mag-email sa asintado.bulgar@gmail.com.