Mga tamang pagkain at lifestyle para labanan ang sakit sa puso

ni PAO Deputy Chief Dr/Atty. Erwin P. Erfe, M.D. @Sabi ni Doc | April 11, 2026

Dear Doc Erwin,

Magandang araw po! Ako si Dolores, 47 taong gulang, at kasalukuyang nasa yugto ng papalapit na menopause ayon sa aking doktor dahil sa nararanasan kong hot flashes. Dahil dito, nag-aalala po ako sa aking kalusugan, lalo na’t may lahi kami ng sakit sa puso at stroke sa pamilya.

Sa ngayon ay wala pa akong iniinom na maintenance na gamot at sa tuwing ako ay nagpapatingin sa health center ay maayos naman po ang aking blood pressure at normal ang blood sugar, ngunit hindi ko pa rin maiwasang mag-alala dahil sa aking edad at family history.

Nais ko pong malaman kung paano ko maiiwasan ang sakit sa puso, kung ano ang mga pagkain na dapat sundin o lifestyle na dapat baguhin, kailan dapat magsimulang mag-maintenance kung kinakailangan, at kung may mga supplements na makatutulong sa akin? Maraming salamat po at umaasa ako sa inyong gabay upang mapanatili ang aking kalusugan. 

— Dolores

---

Maraming salamat sa iyong liham Dolores, at sa patuloy mong pagtangkilik at pagbabasa ng “Sabi ni Doc” sa BULGAR newspaper. 

Nauunawaan ko ang iyong pag-aalala lalo na’t papalapit ka na sa menopause at may family history ng sakit sa puso at stroke. Ang mga sakit sa puso at sa daluyan ng dugo ang nangungunang sanhi ng pagkamatay sa buong mundo. Ang coronary heart disease (CHD) ay isang karaniwang kondisyon kung saan sumisikip ang mga ugat ng puso at nahaharangan ang daloy ng dugo, at isa ito sa mga pangunahing sanhi ng pagkamatay at kapansanan sa Pilipinas. Kaya mahalaga ang tamang kaalaman, maagang pag-iwas, at pagpapatupad ng mga programang pangkalusugan upang mabawasan ang epekto nito sa bansa, ayon sa Journal of Asian Health noong 2025.

Ayon sa European Society of Cardiology (2024), ang menopause ay isang hindi maiiwasang salik na nagpapataas ng panganib ng sakit sa puso, kaya mahalaga ang maagang interbensyon at malusog na pamumuhay. Kaugnay nito, binibigyang-diin ng Philippine Heart Association – Council on Women’s Cardiovascular Health (2021) ang kahalagahan ng maagang pagsusuri ng risk factors sa kababaihang edad 30 pataas, kabilang ang presyon ng dugo, cholesterol, diabetes, lifestyle, at kasaysayang medikal. Dagdag pa rito, ayon kay Mercado-Asis (2025), tumataas ang kaso ng mataas na presyon sa panahon ng menopause dahil sa pagbaba ng estrogen, kaya mahalagang mapanatili ang presyon ng dugo sa humigit-kumulang 130/80 sa pamamagitan ng tamang pamumuhay at, kung kinakailangan ng gamot.

Ayon sa Journal of Public Health (2024), ang pagtaas ng kaso ng sakit sa puso sa Pilipinas ay dulot ng iba’t ibang kadahilanan, kung saan ang mataas na presyon ng dugo ang pinakakaraniwan at pangunahing sanhi. Ito ay kondisyon kung saan mataas ang puwersa ng dugo sa mga ugat at maaaring makasira sa puso kung hindi makontrol. Kasama rin sa mga panganib ang hindi masustansiyang pagkain, paninigarilyo, kakulangan sa pisikal na aktibidad, labis na timbang, stress, at pagkakalantad sa polusyon sa hangin. Ang mga ito ay maaaring uriin bilang hindi nababago at nababago, at sa kabuuan, mas tumataas ang panganib kapag mas marami ang risk factors, lalo na kung hindi ito makokontrol sa pamamagitan ng tamang pamumuhay.

Ang diagnosis o pagsusuri ng sakit sa puso ay ginagawa sa pamamagitan ng pagsuri ng blood pressure, cholesterol, at blood sugar, pati na rin ang pagtingin sa medical history at lifestyle, at maaaring samahan ng mga test tulad ng ECG at iba pang laboratoryo. 

Upang maiwasan ang sakit sa puso, mahalagang sundin ang balanseng pagkain at malusog na pamumuhay. Dapat kumain ng mas maraming gulay, prutas, isda, at whole grains, habang iniiwasan ang matataba, mamantika, maalat, at matatamis na pagkain. Kasabay nito, mahalaga ang regular na ehersisyo, sapat na tulog, pag-iwas sa paninigarilyo, at pagkontrol ng stress. Inirerekomenda rin ang regular na pagpapatingin sa doktor, lalo na kung may risk factors tulad ng mataas na presyon ng dugo,  diabetes, o mataas na cholesterol, upang maagapan ang posibleng komplikasyon tulad ng sakit sa puso. 

Ang pag-inom ng maintenance na gamot o supplements ay dapat lamang gawin sa payo ng doktor at hindi pamalit sa tamang nutrisyon at healthy lifestyle. Bilang payo, inirerekomenda ang regular na pagpapatingin sa doktor at pagsunod sa mga rekomendasyon nito. 

Mahalaga ring malaman ang mga maagang senyales ng atake sa puso tulad ng pananakit o paninikip ng dibdib, pananakit na kumakalat sa braso, leeg o panga, hirap sa paghinga, pagpapawis, pagkahilo, at pagduduwal. Agad na magpatingin sa doktor kung maranasan ang mga ito upang maiwasan ang seryosong komplikasyon. (Dr. Eunice Anne G. Garcia, RPh, MD, CCS)

---

Maraming Salamat sa inyong pagliham sa Sabi ni Doc at nawa’y magpatuloy sa pagbuti ang inyong kalusugan. Kung may mga katanungan pa, mag-email lamang sa Sabi ni Doc sa e-mail address na erwin.erfe@gmail.com o sa doc.bulgar@gmail.com

Mga benepisyo ng pagkain ng chia seed

ni PAO Deputy Chief Dr/Atty. Erwin P. Erfe, M.D. @Sabi ni Doc | April 9, 2026

Dear Doc Erwin,

Sumulat ako upang magpasalamat sa inyong mga payo sa BULGAR na tunay na kapaki-pakinabang. Lumaki akong laging tinutukso dahil sa aking katabaan, ngunit sa pagpasok ko sa kolehiyo ay nagbago ang aking pananaw. Higit pa sa pangungutya ng iba, mas namulat ako sa halaga ng kalusugan nang pumanaw ang aking ina dahil sa sakit sa puso. Dahil may history rin kami ng diabetes, desidido akong baguhin ang aking lifestyle. Nais kong itanong kung mainam bang isama sa aking diet ang chia seeds at anu-ano ang magagawa nito para sa akin? Nais ko pong matuto para sa aking kinabukasan. Maraming salamat po. — Ed

---

Maraming salamat, Ed, sa pagbabahagi ng iyong karanasan at sa hamong kinakaharap mo sa iyong kalusugan. Ang chia seeds (Salvia hispanica L.) ay unti-unting nakikilala bilang isang "superfood." Bagama’t maliliit, ang mga butong ito ay siksik sa sustansyang may malaking ambag sa pagpapanatili ng kalusugan at pag-iwas sa sakit. Batay sa artikulong inilathala ng The Nutrition Source mula sa Harvard T.H. Chan School of Public Health, ang chia seeds ay mayaman sa fiber, protein, omega-3 fatty acids, calcium, phosphorus, at zinc. 

Sa katunayan, ang bawat dalawang kutsara nito ay nagtataglay na ng 11 gramong fiber—isang mahalagang sangkap para sa maayos na pagtunaw ng pagkain at kabuuang kalusugan ng ating digestive system. Itinuturing din itong "complete protein" dahil taglay nito ang lahat ng siyam na mahahalagang amino acids na kailangan ng ating katawan, kaya mainam itong alternatibo para sa mga nagnanais ng mas masustansyang diyeta.

Ayon sa pag-aaral nina Motyka et al. (2023), isa sa pinakamahalagang katangian ng chia seeds ay ang pagiging pinakamayamang "plant source" ng omega-3 fatty acids, partikular ang alpha-linolenic acid (ALA). Ang omega-3 ay epektibo sa pagpapababa ng kolesterol at pag-regulate ng presyon ng dugo. 

Nakatutulong ang mga sangkap na ito upang maiwasan ang pamumuo ng dugo at pamamaga (inflammation) sa mga ugat na madalas ay sanhi ng cardiovascular diseases o mga sakit sa puso at daluyan ng dugo. Binigyang-diin din sa pananaliksik ni Khalid et al. (2022) na ang chia seeds ay mabisang sandata laban sa mga metabolic disorder dahil sa taglay nitong mga antioxidants. Ang mga ito ay lumalaban sa "free radicals" na sumisira sa ating mga selula, kaya naman ang chia seeds ay nagtataglay ng natatanging anti-aging at anti-cancer properties. Bukod sa proteksyon sa puso, nakatutulong din ang fiber at iba pa nitong mga sangkap sa paglilinis ng bituka at pag-iwas sa panganib ng colorectal, breast, at liver cancer.

Para sa mga nagnanais magbawas ng timbang o kontrolin ang asukal sa dugo, ang chia seeds ay isang mahusay na katuwang dahil sa kakayahan nitong sumipsip ng tubig hanggang sampung beses ng sarili nitong bigat. Ang prosesong ito ay bumubuo ng mala-gel na tekstura na, ayon sa Harvard Nutrition Source, ay nagpapabagal sa pagtunaw ng pagkain sa tiyan. Dahil dito, mas matagal ang pakiramdam ng pagkabusog (satiety), na epektibong nakababawas sa labis na pagkain. Ang mekanismong ito ay hindi lamang nakatutulong sa pagkontrol ng timbang kundi napakahalaga rin para sa mga may Type 2 Diabetes dahil pinipigilan nito ang biglaang pagtaas ng blood sugar pagkatapos kumain.

Gayunpaman, mahalagang tandaan ang tamang paraan ng pagkonsumo nito upang matiyak ang inyong kaligtasan. Iminumungkahi ng mga eksperto na ibabad muna ang chia seeds sa tubig o ihalo sa mga pagkaing may sabaw tulad ng oatmeal, yogurt, o smoothies upang maiwasan ang panganib ng pagbara sa lalamunan. Maaari din itong ihalo sa salad dressings o gawing pudding, sa rami na 1 hanggang 2 kutsara (15-30g) bawat araw. Paalala lamang na ang mataas na fiber nito ay maaaring magdulot ng bloating o pag-utot sa simula. Marapat din na kumonsulta muna sa doktor ang mga umiinom ng blood thinners dahil sa omega-3 content nito. Sa huli, ang chia seeds ay isang malaking tulong sa ating kalusugan sa kabila ng maliit nitong sukat, basta’t ito ay bahagi ng isang balanse at disiplinadong pamumuhay. (Sarrah F. Serrano, MD)

---

Maraming Salamat sa inyong pagliham sa Sabi ni Doc at nawa’y magpatuloy sa pagbuti ang inyong kalusugan. Kung may mga katanungan pa, mag-email lamang sa Sabi ni Doc sa e-mail address na erwin.erfe@gmail.com o sa doc.bulgar@gmail.com

Lagundi bilang natural na lunas sa ubo at hika

ni PAO Deputy Chief Dr/Atty. Erwin P. Erfe, M.D. @Sabi ni Doc | April 7, 2026

Dear Doc Erwin,

Isa po ako sa mga masugid na tagasubaybay ng Sabi ni Doc column sa BULGAR newspaper. Maraming salamat sa inyong patuloy na pagbabahagi ng mga makabagong pag-aaral at praktikal na kaalaman tungkol sa kalusugan na malaking tulong sa aming mga mambabasa.

Ako po ay matagal nang may hika at sumusumpong po ito kapag nagkakaroon ako ng ubo at sipon dahil sa pabago-bagong panahon. Naririnig ko po mula sa mga nakatatanda ang tungkol sa halamang gamot na Lagundi. Nais ko sanang malaman, ano po ba ang Lagundi at paano ito nakakatulong sa ubo at hika?

May bisa ba ito laban sa impeksyon at nakakatulong ba ito sa paglabas ng plema? Ano ang tamang paraan at karaniwang dose ng pag-inom nito? Ligtas ba itong gamitin nang regular at anu-ano ang posibleng side effects?

Umaasa po ako na inyong mabibigyan ng linaw ang aking mga katanungan. Maraming salamat po at higit pang magpatuloy ang inyong pagbabahagi ng kaalaman. — Mara

---

Ang Lagundi o Vitex negundo ay isang halamang gamot na matagal nang ginagamit sa Pilipinas para sa mga karaniwang sakit sa baga. Kilala rin ito sa pangalang five-leaved chaste tree o Chinese chaste tree. Kinikilala ng Department of Health (DOH) sa Pilipinas ang Lagundi bilang halamang gamot para sa ubo at hika. Ang dahon ng Lagundi ay karaniwang ginagamit sa tsaa, kapsula, syrup, o tableta. Naglalaman ang halamang ito ng mga sangkap para sa pamamaga, ubo, at kalusugan ng baga.

Sa mga pag-aaral dito sa Pilipinas, sinuri ng mga mananaliksik ang epekto ng Lagundi sa mga pasyente na may ubo dulot ng acute respiratory infection o mga panandaliang sakit sa baga. Nagpakita ito ng pagbawas sa dalas ng pag-ubo matapos ang ilang araw ng paggamit. Sa mga pag-aaral tungkol sa asthma o hika, nakita ang bronchodilating effect o pagluwag ng mga daluyan ng hangin sa baga mula sa ilang sangkap sa dahon ng Lagundi. Kapag lumuwag ang mga daluyan ng hangin, gumagaan ang paghinga ng pasyente na may hika.

Sa isang pag-aaral na inilathala sa Acta Medica Philippina, sinuri ang bisa ng Lagundi sa mga pasyenteng may mild hanggang moderate na hika. Matapos ang ilang linggo ng paggamit, nagpakita ng pagbabawas sa sintomas tulad ng ubo sa gabi at hirap sa paghinga. Ipinakita ng pag-aaral na ang Lagundi ay nagsisilbing suportang halamang gamot sa hika.

Bukod sa epekto sa paghinga, pinag-aaralan din ang epekto ng Lagundi sa inflammation o pamamaga. Sa isang pag-aaral na inilathala sa Journal of Ethnopharmacology, nagpakita ang Lagundi extract ng pagbawas ng pamamaga at sakit sa katawan. Ang ganitong epekto ang nagbigay ng interes sa mga siyentista na pag-aralan ang Lagundi sa pananakit ng ulo at pananakit ng mga kasukasuan.

Ang mga sangkap ng Lagundi ay pinag-aaralan din laban sa bakterya at virus. Sa isang pag-aaral na inilathala sa Asian Pacific Journal of Tropical Biomedicine, nakita ang epekto ng Lagundi laban sa ilang bakterya at virus na nagdudulot ng impeksyon sa baga. Kabilang dito ang mga mikrobyo na konektado sa impeksyon sa lalamunan at baga.

Sa mga pag-aaral tungkol sa plema, nakita ang benepisyo ng Lagundi sa paglabas ng plema mula sa baga. Kapag nailabas ang plema, gumagaan ang paghinga ng taong may ubo o bronchitis. Sa ilang obserbasyon at ulat ng mga pasyente nagpapakita na matapos ang pag-inom ng Lagundi, mas nakakabawas ito sa dalas ng pag-uubo, mas madaling paglabas ng plema, at sa mas maayos na tulog sa gabi dahil sa mas kaunting pag-ubo.

Sa usapin ng kaligtasan, iniulat na mababa ang bilang ng side effects ng Lagundi kapag ginamit sa tamang dosis. Sa mga produktong kapsula o tableta, karaniwang ginagamit ang dose na 300 hanggang 600 milligrams ng Lagundi leaf extract. Sa syrup preparations, ginagamit ang Lagundi extract ayon sa label ng produkto o payo ng doktor.

Ang Lagundi ay suportang halamang gamot. Hindi kapalit ng pangunahing gamutan para sa matinding hika, pulmonya, o ibang sakit sa baga. Kung ikaw ay may mga sintomas tulad ng hirap sa paghinga, mataas na lagnat, dugo sa plema, at ubo na lampas dalawang linggo, magpatingin agad sa doktor. Ang tamang impormasyon at tamang paggamit ng halamang gamot ay gabay sa pangangalaga ng kalusugan. Ang konsultasyon sa doktor ang nananatiling mahalagang hakbang bago uminom ng anumang herbal supplement. (Dr. Gabriel Mark P. Mercado, RN, MD, CFP)

---

Maraming Salamat sa inyong pagliham sa Sabi ni Doc at nawa’y magpatuloy sa pagbuti ang inyong kalusugan. Kung may mga katanungan pa, mag-email lamang sa Sabi ni Doc sa e-mail address na erwin.erfe@gmail.com o sa doc.bulgar@gmail.com