Panawagan sa mga mambabatas: FOI Bill, ipasa na!

ni Judith Sto. Domingo @Asintado | August 29, 2025

Ang Pilipinas ay isang bansang republikano at demokratiko. Ang ganap na kapangyarihan (sovereignty) ay angkin ng sambayanan at nagmumula sa kanila ang lahat ng mga awtoridad na pampamahalaan. Ito ang itinatakda ng Artikulo II (Mga Simulain at Mga Patakaran ng Estado), Seksyon 1 ng 1987 Konstitusyon ng Pilipinas.

Dahilan dito, lahat ng mamamayang Pilipino ay hindi lamang binigyan ng kalayaan sa pananalita, pagpapahayag at pamamahayag. Pinagkalooban at kinilala rin ang kanilang karapatang kumuha at makakuha ng mga impormasyong makakaapekto sa kanila, ganoon din ng mga opisyal na rekord, dokumento at papeles tungkol sa mga opisyal na gawain, transaksyon o pasya, at mga datos sa pananaliksik ng pamahalaan ng pinagbabatayan ng patakaran sa pagpapaunlad, alinsunod sa maaaring itadhana ng batas.

Tatlumpu’t walong taon na ang nakalipas mula nang pagtibayin ang 1987 Konstitusyon ng Pilipinas, wala pa ring matibay at komprehensibong Freedom of Information law bagama’t sa lahat ng Kongreso mula noong 1988 hanggang ngayon ay may mga bill o panukalang magkaroon nito. Ang maituturing lamang na Freedom of Information law ay ang Executive Order No. 02, serye ng 2016 ni dating Pangulong Rodrigo Duterte.

Sa ilalim ng nasabing Executive Order, binigyan ng karapatan ang bawat mamamayang Pilipino na kumuha at makakuha ng mga impormasyon, opisyal na rekord at dokumento na may kinalaman sa mga opisyal na gawain, transaksyon, desisyon at datos ng lahat ng tanggapan at ahensya ng gobyerno sa ilalim ng Ehekutibo. Kaya hindi saklaw ang mga nasa ilalim ng Senado at Kapulungan ng mga Kinatawan, ganoon din ang Hudikatura.

Bukod dito, maraming eksepsiyon o hindi saklaw ng nasabing Executive Order. Binigyan din ng karapatan ang mga pinuno ng mga ahensyang nasa ilalim ng Ehekutibo na tanggihan o huwag aprubahan ang anumang kahilingang makakuha ng impormasyon o dokumento mula sa kanilang ahensiya ayon rito. Kaya halos nawalan ng ngipin ang nasabing Executive Order.

Kung mayroon mang higit na pangangailangan para sa isang malakas, matibay at komprehensibong Freedom of Information law, ito ay ngayon dahilan sa araw-araw ay walang humpay ang balita tungkol sa malakihan at malawakang korupsiyon sa gobyerno na ang halaga ay nakalulula, sapagkat hindi lamang milyon kundi bilyun-bilyong piso. Samantalang ang mga karaniwang Pilipino ay patuloy na nagsasakripisyo at nagtitiis sa walang tigil na pagtaas ng presyo ng mga bilihin para sa pang araw-araw na pangangailangan, nagpapasasa naman diumano ang ilang opisyal at kawani ng gobyerno sa salaping kinita mula sa korupsiyon.

Ang isang malakas, matibay at komprehensibong Freedom of Information law ay makatutulong sa pagsugpo at paglaban sa korupsiyon sapagkat magkakaroon nang higit na transparency at accountability sa buong gobyerno.

Ang pagiging transparent ay mangangahulugan ng pagbibigay ng malinaw at bukas na impormasyon tungkol sa mga proseso, desisyon at aktibidad sa lahat ng sangay ng gobyerno na kailangan ng bawat mamamayan upang makabuo sila ng kanilang sariling opinyon. Sa ganoon ay maiiwasan ang mga kaduda-dudang gawain ng mga opisyales at empleyado ng pamahalaan na magiging daan ng pagbabalik ng tiwala ng mga mamamayan.

Sa isang pag-aaral noong 2014 sa Estados Unidos, lumabas na mula nang magkaroon ng Freedom of Information law sa ilang estado o state doon ay tumaas ang bilang ng mga napatunayang lumabag sa mga batas laban sa korupsiyon.

Sa isang dako naman, ang pagkakaroon ng accountability o pananagutan ay mag-uudyok sa mga nasa gobyerno na maging laging maingat sa kanilang mga aksyon, desisyon at galaw, na pagbutihin ang paglilingkod sa mga mamamayan at tiyaking lahat ng kanilang ginagawa ay naaayon sa batas. Makakapigil din ito na abusuhin ang kanilang kapangyarihan.

Sa panig naman ng mga karaniwang mamamayan, ang Freedom of Information law ay magbibigay sa kanila ng lakas ng loob na ibulgar ang mga nalalaman nilang katiwalian sa pamahalaan.

Kaya ang dapat na asintaduhin at higit pag-ukulan ng panahon ng ating mga mambabatas ay ang pagpapatibay ng isang malakas, matibay at komprehensibong batas sa Freedom of Information. Dito natin mapatutunayan kung sinsero nga ba ang mga mambabatas na totohanin ang pagbuwag sa galamay ng korupsiyon o sila man din ay walang itinatagong maaaring maungkat o maibuyangyang sa taumbayan.

---

Kung may reaksyon, sumbong o katanungan, sumulat sa ASINTADO ni Judith Sto. Domingo sa BULGAR Bldg., 538 Quezon Ave., Quezon City o mag-email sa asintado.bulgar@gmail.com.

Pagiging aligaga, nauuwi sa wala

ni Judith Sto. Domingo @Asintado | August 22, 2025

May matimbang na mensahe ang nagdaang Biyernes, bilang International Relaxation Day. Huwag itong maliitin, sapagkat malinaw pa sa sikat ng araw na sinuman ay kinakailangang panandaliang pumihit at halukipkipin ang kanyang sarili. 

Ang madaliang naiisip sa usapin ng pagre-relax ay ang pagtigil sa pinagkakaabalahan at pagpapahinga kahit ilang sandali lamang, na kadalasa’y naidadaan sa pag-upo, pagkakape o kaya’y pagsiyesta. Ngunit ito ay isang paksang malawak at maaaring magsanga sa talakayan.    

Sa isang banda, maaaring kapakanan ng kapwa ang maisaalang-alang rito. Kung tayo ay hindi bagabag at aligaga, makahaharap tayo sa kasalukuyan ng may tamang kaisipang magiging giya natin para makipagkapwa ng tama at maging inspirasyon sa pamilya at lipunan. 

Samantala, hindi maitatatwa na pansariling sitwasyon ang karaniwang napagbubulay-bulayan ng konsepto ng pagre-relax. Nariyan ang paglalakad, pag-eehersisyo, pagmuni-muni, paghinga nang malalim, pag-inom ng tubig, pag-idlip, pagpapamasahe, pagpapahangin o kahit man lang pagtingin sa malayo, lalo na sa maaliwalas na tanawin o kalangitan. Kasama na ang pakikinig sa tunog ng kalikasan imbes na ang ungol ng lansangan, o musikang banayad na makapananariwa ng masasayang alaala, o kaya’y pagbabasa ng aklat na nakalimbag sa papel imbes na nakatambad sa telepono o kompyuter. Kung magagantimpalaan ng pagkakataong makapagbakasyon, ito’y samantalahin kahit sa maiksing panahon lamang.

Ang pag-iwas o tuluyang pagtigil sa masasamang bisyo o kinagawiang nakalalason ng pangangatawan ay mauuwi rin sa tunay at pangmatagalang pagre-relax. Ganoon rin ang pagpili sa pahahalagahang tao o gawain, at pag-iwas sa toksikong mga kamag-anak, kaibigan, katrabaho o kinahiligan kung malinaw din lang na sila’y nakawiwindang o nakahihila ng iyong pag-unlad.

Planuhin ang paparating na mga araw at mga linggo para kahit may lumitaw na mga panggulat sa gitna ng pinagkakaabalahan, may kodigo namang magsisilbing gabay at mistulang aguhon. 

Sa gitna ng pagkagumon sa internet, idiskarga muna ang sarili lalo na mula sa trapik ng social media. Iwasan ang mga alertong hindi talaga kailangan, at hayaang tanging katok sa pinto o tawag sa telepono ang ituring na mahalaga’t apurahing atupagin. Nariyan din ang ilang mga “Huwag”.

Huwag dibdibin ang maliliit na bagay o ang naranasang kabiguan. Baka nakamaskara pala iyon na hakbang tungo sa pag-angat at pag-usad. Huwag ding masamain ang puna at baka paraan pala iyon upang mapabuti at mapatalas ang angking kakayanan.

Huwag malungkot o mainggit kung mayroon ang iba na ika’y wala pa, gaya ng matiwasay na tirahan imbes na sa magulong pamayanan, pagkain sa mamahaling restawran sa halip na pagtitiyaga sa pansiterya, o kaya’y pag-aangkas imbes na pagmamaneho ng sariling sasakyan.

Sa halip ay maging mapagpasalamat at sa gitna ng nakakahilong mga kasalimuotan at nakabibinging ingay sa paligid, itala ang kahit kaunting mga bagay na maituturing na biyaya. 

Magpugay din sa mabubuting impluwensiya at maging marikit at nakapagpapagaan ng loob na halimbawa para sa iba. Maging maalab sa pagtulong at pagmamalasakit sa kapwa, kahit sa mga pasaway. 

Maging banayad at alalahaning kadalasang nauuwi sa lubhang kasayangan ang walang saysay na pagmamadali. Ang pagiging palaging abala o aligaga ay hindi mabuti para sa atin.

Sa tuwing mapapagal, sa hanapbuhay man o sa tahanan, pumreno’t magpahinga, at huwag magpagiba o sumuko. Padayon lang, at malay natin na ang malumanay na inaasam, pinananabika’t isinusumamo ay ating makamit.

---

Kung may reaksyon, sumbong o katanungan, sumulat sa ASINTADO ni Judith Sto. Domingo sa BULGAR Bldg., 538 Quezon Ave., Quezon City o mag-email sa asintado.bulgar@gmail.com.

Serbisyo para sa mamamayan, gawing mabilis, magalang at maaasahan

ni Judith Sto. Domingo @Asintado | August 15, 2025

Ang titulo o pamagat ng kauna-unahan kong artikulo sa pahayagang ito noong Agosto 18, 2023 ay “Taumbayan ‘wag pahirapan, tulong at serbisyo ibigay agad.” Sa nasabing espasyo, sinabi kong malinaw pa sa sikat ng araw na nakatambad ang mga pila at pagpapabalik-balik ng mga kapus-palad nating kababayan sa mga tanggapan ng pamahalaan. 

Mahabang pila at pagpapabalik-balik sa mga opisina ng iba’t ibang sangay ng gobyerno ang hinaharap ng mga kapus-palad nating kababayan bagama’t marami nang batas, patakaran at alituntuning naglalayon at nagtatakda na padaliin ang mga transaksyong ito -- nasyonal, lokal o korporasyong pag-aari o kontrolado ng gobyerno.

Nandiyan ang Republic Act (RA) No. 6713 o ang Code of Conduct and Ethical Standards for Public Officials and Employees na inaprubahan noong Pebrero 20, 1989 upang maipaabot sa mga mamamayan ang mabilis, magalang at sapat na serbisyo sa publiko.

Noong 1994, naglunsad ang Civil Service Commission ng programang “Mamamayan Muna, Hindi Mamaya Na” na sa titulo na lamang ay hindi na kailangang ipaliwanag. Katulad ng RA 6713, layunin din ng nasabing programa ang mabilis, magalang at mahusay na paglilingkod sa publiko ng mga opisyal at kawani ng gobyerno.

Sumunod diyan ang RA 9485, ang Anti-Red Tape Act of 2007 na inaprubahan noong Hunyo 2, 2007.

Upang higit na palakasin ang Anti-Red Tape Act, inamyendahan ito ng RA 11032, ang Ease of Doing Business and Efficient Government Service Delivery Act of 2018, na inaprubahan naman noong Mayo 28, 2018.

Ngunit ang pagpapatupad ng mga nasabing batas at alituntunin ay naging mala-ningas-kugon sapagkat nasasaksihan pa rin ang pila ng mga mamamayan sa mga tanggapan ng gobyerno at namamalas sa social media ang mga reklamo hinggil sa matagalang aksyon ng ilang tanggapan ng gobyerno sa mga hinaing, pakiusap at reklamo mula sa pangkaraniwang mamamayan.

Kailangan ng mas maigting na pagsusumikap ng gobyerno upang ibsan ang bigat na dinadala ng ating mga kababayan at mga organisasyon, tulad ng maliliit na namumuhunan o negosyo sa bansa. 

Tularan ninyo ang ipinamamalas ng Department of Energy, sa pangunguna ni Energy Secretary Sharon Garin, sa programa nitong gawing mabilis o madali na ang pagkuha ng mga magtitingi at magtitinda ng liquefied petroleum gas (LPG) at mga may-ari ng gasolinahan ng License to Operate (LTO) at Certificate of Compliance (COC). Sapagkat inilalapit na ng DOE ang pamahalaan sa mamamayan, gaya ng ginawa nitong pagtungo sa Palawan nitong linggong ito. 

Sa mga nakaraang panahon, ang mga kukuha ng LTO at COC gaya ng mula sa mga probinsyang nasa isla katulad ng Mindoro-Marinduque-Romblon-Palawan (MIMAROPA) ay kinakailangang magtungo pa sa punong himpilan ng DOE sa Lungsod ng Taguig upang isumite at iproseso ang kanilang mga aplikasyon para sa nasabing LTO at COC.

Dahilan dito, kinakailangan ng mga aplikanteng gumastos para sa pamasahe, pagkain at tirahan, pagkawala ng oras sa kanilang negosyo at ganoon din ang abala, pagod at hirap ng mga ito.

Sa ilalim ng nasabing programa, nagtatayo ng mga One-Stop Shop ang DOE upang tiyaking makukuha ng mga aplikante para sa LTO at COC sa araw ding isumite nila ang kanilang aplikasyon, kung kumpleto ang lahat ng kailangang dokumento para suportahan ang kanilang aplikasyon.

Dagdag pa rito, pinalalakas din ng nasabing programa ng DOE ang mga pamantayan para sa kaligtasan ng mga mamamayan at mga komunidad at tinutulungan ang mga negosyong lokal, na lalong pagbutihin ang kanilang paglilingkod sa mga komunidad na kinatatayuan ng kanilang mga negosyo.

Muli ay binibigyang tinig ko ang aking panawagan sa kauna-unahang pagbibigay ko ng opinyon: Lumabas ang mga pinuno ng lahat ng tanggapan at ahensya ng gobyerno sa kani-kanilang komportableng tanggapan at asintaduhin ang paglilingkod sa kanilang mga nasasakupan upang tiyaking hindi na magpapabalik-balik ang ating mga kababayang lumalapit at humingi ng tulong — para ganap na maramdaman ng taumbayan na may gobyernong maaasahang magmalasakit sa kanilang kapakanan.

Ipinaaalaala rin natin sa na sa ilalim ng Anti-Red Tape Act at Ease of Doing Business and Efficient Delivery of Government Act na nakapatong sa inyong balikat ang pangunahing responsibilidad at pananagutan ng pagpapatupad ng nasabing mga batas. Gayundin, may kaukulang parusang administratibo at kriminal sa sinumang mapatutunayang hindi ginampanan ang kanyang tungkulin.

---

Kung may reaksyon, sumbong o katanungan, sumulat sa ASINTADO ni Judith Sto. Domingo sa BULGAR Bldg., 538 Quezon Ave., Quezon City o mag-email sa asintado.bulgar@gmail.com.