Mga babae, may malaking ambag sa pagkalinga sa kalikasan

ni Judith Sto. Domingo @Asintado | Oct. 16, 2024

Kung ihahambing sa mga kalalakihan, ang mga kababaihan ay madalas dehado sa napakaraming bagay. Nariyan ang pangangailangang mas maging maselan sa paraan ng pananalita at pag-uugali, na madaling bansagan ng kung anu-anong katawagang hindi kailanman ibabato sa mga kalalakihan. At sa kabila ng modernong siyensiya at teknolohiya, ang mga babae pa rin ang nagdadalang-tao — napakatamis mang maranasan ay napakatindi naman ng hinihingi sa katawan.

Hindi patas para sa kababaihan ang kalagayan at labanan sa malalim pang mga bagay. Patuloy na mas kinikilingan ang mga kalalakihan pagdating sa sari-saring aspeto ng hanapbuhay, lipunan, batas at kultura. Kahit karamihan sa mga esposo sa kasalukuyan ang tumutulong sa pag-asikaso ng mga gawaing bahay, may mga pamilya pa ring ipinauubaya ang mga kailangang atupagin sa pagod at pigang-piga nang maybahay. At kahit may kakayanan mang idepensa ang sarili, mas delikado pa rin ang kababaihan kung mahahantong sa peligrong dulot ng masasamang loob — sa lansangan man, sa pinagtatrabahuan, o sa loob ng tahanan.

Ganyan ang sitwasyon para sa napakaraming mga babae ng iba’t ibang edad sa buong bansa, maging sa ibang lupalop ng mundo. Ngunit mas may panganib o kakulangan sa katarungan at pagkakapantay para sa mga kababaihang nasa kanayunan, lalo na sa mga nasa liblib na lugar o kasuluk-sulukan ng 82 probinsya ng Pilipinas. Sila ay ating naiisip lalo pa’t ang nakaraang Martes, at ang bawat ika-15 ng Oktubre, ay International Day of Rural Women. 

Nilalayon sa araw na ito ang pagtanaw at pagbibigay-atensyon sa kalagayan ng naturang mga kababaihan saan man sa daigdig. Matimbang ang usaping ito para sa atin na napakarami sa bilang ng populasyon ay nakatira sa mga lalawigan at karamihan sa kanila ay kababaihan. Habang marami sa kanila ay simpleng maybahay at ina sa kani-kanilang tahanan, marami rin sa malalayong lugar ay katuwang ng kani-kanilang mga asawa, barangay o kapisanan sa pagkayod para sa kabuhayan. Sila na mga hindi kilala ngunit kahanga-hangang kababaihang mga magsasaka o magbubukid, tindera o nagpapatakbo ng maliit na negosyo — bukod pa sa pagiging ilaw ng kani-kanilang tahanan.  

Sa kabila ng hindi matatawarang mga kakayanan ng kababaihan sa mga lalawigan, kakaunti lamang sa kanila ang may pagkakataong magmay-ari ng lupain o maging tagapanguna ng kanilang kinasasakupan. Karamihan sa kanila ay mas nakararanas ng mga balakid sa pag-unlad ng sarili at pamilya, at sa pagkamit ng serbisyong pinansyal. Madalas na mas maliit ang kanilang sahod kumpara sa mga kalalakihan. Idagdag pa ang mga kakulangan nila sa mga serbisyong pangkalusugan at patubig, edukasyon at proteksyon laban sa mga mapang-api na naglipana sa kalibliban ng ating mga isla. Malabong-malabo pa para sa napakaraming babae sa kabukiran ang posibilidad ng disente o masaganang pamumuhay. 

Idagdag pa sa mga suliranin nila ang lumalaking pagbabago ng klima, na nagdudulot ng pinsala sa kanilang mga pananim at ari-arian. Napakalaki ng ambag ng kababaihan sa kanayunan pagdating sa pagkalinga sa kalikasan, sa gitna ng pagsisikap nilang marating ang puntong makapantay nila ang kalalakihan sa aspeto ng mga pribilehiyo at kapangyarihan. 

Hindi makakamit ang lahat ng ito sa iisa o iilang tulugan. Ngunit mahalagang maisaisip at asintaduhing matugunan, paunti-unti man ngunit tuluy-tuloy, ang seguridad ng kababaihan ukol sa pagkain, kalusugan, kabuhayan at kaligtasan, lalo na para sa mga nasa pook na malayo sa kabihasnan.Kaya’t dapat idagdag sa ating mga konsiderasyon sa darating na halalan: Ang atin bang mga iboboto, maging sa pambansa at lokal na mga antas, ay dalisay na pagmamalasakitan ang mga kababaihan saan mang panig ng Pilipinas? Ating laging tandaan, wala tayo sa mundong ito kung wala ang inang sa atin ay nagluwal. Lingunin natin ang ating pinanggalingan at protektahan ang kapakanan ng pinakabulnerable nating mga kababaihan. 

Ikaw, kaibigan, pinagmamalasakitan mo ba sila sa mga pagkakataong sila’y binubusabos at inaalispusta ng mga kalalakihang nangmamaliit sa kanila dahil lamang sa sila ay kalahi ni Eba?

---

Kung may reaksyon, sumbong o katanungan, sumulat sa ASINTADO ni Judith Sto. Domingo sa BULGAR Bldg., 538 Quezon Ave., Quezon City o mag-email sa asintado.bulgar@gmail.com.

Mga hamon ng buhay, dapat laging paghandaan

ni Judith Sto. Domingo @Asintado | Oct. 11, 2024

Kabilang sa mga napag-uusapang pelikula ng 2024 ang “Rebel Ridge”. May isang buwan na nang maipalabas ito sa Netflix at bukod sa marami nang nakapanood nito ay umaapaw ang papuri rito bilang isa sa magagaling na mga sine ng taon.

Ayon sa mga nagiliw nito ay maganda nga’t mahusay ang pelikula. Simple man ang kuwento at hindi bago ang mga temang tinatalakay, may sapat na balanse ng aksyon at pagrespeto sa pag-iisip ng sinumang manonood. Kahit lagpas pa siya nang kaunti sa dalawang oras ay sakto pa rin sa pagpapalibang ng madla.

Isang halimbawa rin ang pelikulang ito ng pampapawi ng pagkauhaw na makamit ang hustisya laban sa mga korup at ganid, kahit man lang sa loob ng mundo na, sumasalamin man sa tunay na buhay, ay kathang-isip lamang.

Makatotohanan at hindi malayo sa realidad ng kasalukuyang mundo, at hindi sobrang galing o makapangyarihan ng bida nito o nuknukan ng hangal at sama ng mga kontrabida. Bagama’t tila mag-isa ang pangunahing tauhan laban sa marami, nakakamit pa rin siya ng katiting na suporta, na mistulang pahiwatig ng may-akda na hindi tayo tatagal sa buhay nang walang karamay. Isinasaad din na kahit napaliligiran ng ’di mabilang na mga kampon ng kasamaan ay may lilitaw at lilitaw na kakamping tutulong sa pagpapairal ng katinuan at kabutihan.

Lumalabas na hindi lang magandang pelikula ang “Rebel Ridge” dahil sa mga katangian nito, kundi dahil din sa isa pang nakapailalim na pahiwatig ng salaysay nito. Base sa mga pangyayari lalo na sa loob ng kanyang huling kalahating oras, iminumungkahi nito na mainam ang pagiging handa para sa pagkakataong mas kailanganin ang sarili — sariling lakas, sariling kakayanan, sariling karunungan — nang hindi mauwi sa pagkanganga sa gitna ng anumang kaguluhan. Naipamumukha ng karurukan ng pelikula na ang hindi handa ay hindi ligtas.

Nakakapapukaw tuloy ng ating isipan ang usaping ito, ukol sa mga mainam na maaari nating magawa sa tunay na buhay upang maging laging handa. 

Halimbawa, gaya ng naipamalas sa nasabing pelikula, mabuting matuto sa mga pamamaraang maipagtatanggol ang sarili sa sitwasyong kailangang sumangga ng masasamang loob.

Mas payak na paghahanda ang pagtatabi ng mga kandila at posporo upang magkaliwanag sa gitna ng biglaang kawalan ng kuryente sa gabi. Isama na ang paghahanda ng first aid kit at mga gamot para sa kagyat na pangangailangan ng lunas sa ordinaryong karamdaman.

Isama rin ang pagseselyado ng mga butas sa bubong bago pa muling bumagyo. Pati ang pagtatabi ng tubig kung sakaling manggulat na mawala ito mula sa ating mga gripo.

Maging ang pagtulog nang sapat, pag-eehersisyo at pagkain ng mga gulay at prutas ay pampalakas ng resistensiya bilang paghahanda para sa hamon ng bawat bukas.

Nariyan din ang simpleng paghahanda ng pambayad para sa pampublikong sasakyan bago pa sumakay. Pati ang pagsuot ng sinturong pangkaligtasan sa pampubliko o pribadong kotse ay paghahanda para makaiwas sa aksidente sa kabila ng sariling pag-iingat sa daan.

Magtabi, kahit paunti-unti, ng ipong salapi para may mahuhugot kung magkaroon ng ’di inaasahang pangangailangan. 

Maghanda rin ng pampagana, gaya ng pagkolekta ng masasayang alaala ukol sa pamilya’t hanapbuhay, upang may magigisnan tuwing magiging malungkot o hinihinaan ng loob.

Ultimo ang pagdarasal o simpleng pag-upo at pagbubulay-bulay ng ilang minuto pagkagising, na hindi muna dadamputin ang cellphone, ay paghahanda sa unti-unting pagtaas ng araw.

Alalahanin din natin na minsan ay sabay-sabay ang dating ng mga suliranin o maging ng mga biyaya, kaya’t sanaying kalmado ang sentido at huwag mabigla sa ganyang mga pagkakataon.

Pati ang pag-aasikaso ng mga gawaing ’di madali, kahit paunti-unti lamang, ay paghahanda upang hindi maipit sa kadulu-duluhan. Mas mainam pang maging pagong na tuluy-tuloy ang usad kaysa kuneho na papetiks-petiks hanggang sa huli na ang lahat.

---

Kung may reaksyon, sumbong o katanungan, sumulat sa ASINTADO ni Judith Sto. Domingo sa BULGAR Bldg., 538 Quezon Ave., Quezon City o mag-email sa asintado.bulgar@gmail.com.

Delicadeza sa pagtakbo sa halalan, naglahong parang bula

ni Judith Sto. Domingo @Asintado | Oct. 9, 2024

Nakakasulasok mamalas ang marami sa mga naghain ng kani-kanilang certificate of candidacy para makalahok bilang kandidato sa darating na eleksyon sa 2025. 

Naandiyan ang mga magpapamilya, magkakapatid at magkakamag-anak na hayagan at sabay-sabay pang naghain ng kanilang kandidatura. 

Nasaan na ba si Aling Delicadeza? Talaga bang siya ay nawala na ng lubos sa ating bansa kaya’t walang hiya-hiyang nagsulputan ang “Kamag-anak Inc.” na abot-tainga pa ang mga ngiti? 

Panahon na para gumising ang masang Pilipino at huwag hayaang gawing family affair ang eleksyon at pagsisilbi sa bayan. Lalong hindi rin dapat ihalal ang mga kandidatong alam naman nating gagawin lamang negosyo at kabuhayan ang diumano’y kanilang pagnanasang maglingkod sa bayan. Kawawang Pilipinas!

Akala naman ng mga tumatakbong magpapamilyang ito na kaya nilang utuin ang taumbayan na tila sa tingin nila ay hindi nag-iisip at palalampasin ang kanilang ‘kasalaulaan’. 

***

At para naman mabawasan ang ating pighati dahil sa mga kandidatong ito na naglipana sa ating paligid, pag-usapan natin ang tungkol sa isang nakapagpapangiting okasyon nitong nagdaang Biyernes.

Ang World Smile Day ay nakaugat kay Harvey Ball, ang Amerikanong lumikha ng ikonograpiyang smiley face o ang tanyag na bilog at dilaw na hugis na may payak na mukha’t mula sa magkabilang pisngi ang haba ng ngiti. 

Nilayong itatag ni Ginoong Ball ang naturang araw noong 1999 upang hindi tuluyang kumupas ang kahulugan ng kanyang obra sa gitna ng malawakang komersyalisadong paggamit niyon.

Marami nga namang pakinabang na pangkalusugan ang dulot ng pagngiti. Kabilang dito ay ang pagbuti ng ating pakiramdam o kondisyon, pantanggal ng stress at pagkabalisa, pag-iwas sa altapresyon at pananakit ng katawan, pampalakas ng resistensya at pampahaba ng buhay. Lalong malaking tulong ito sa ating relasyon o pakikitungo sa iba.

Kahit sinong ngingiti ay aamo’t magiging kaakit-akit sa paningin ng iba. Madadaig ng palangiti ang sinumang nuknukan ng alindog na palasimangot naman. Nakalakhan na rin natin ang paniniwalang mas marami raw sa ating kalamnan o muscles ang kumakayod tuwing nakasimangot kumpara sa tuwing nakangiti. 

Kaya ngitian ang suliranin — hindi man ito ang solusyon, mahalaga itong panimula upang matunton ang hinahanap na kalutasan.

Tila walang dahilan upang ngumiti? Isipin nating ang dalamhati ay damit na sa kalaunan, maaaring tanggalin at hindi pangmatagalang gayak. 

Makatutulong kung tatanungin sa sarili kung ang ating bawat aksyon o balakin ay makapagpapaganda o makakapalubha ng sitwasyon. 

Asintaduhin na ang bawat gawain ay makatutulong hindi lamang sa sarili kundi pati sa kapwa, na kahit ang tanging maipagkakaloob sa iba ay ngiting nagpapahiwatig ng pasasalamat. 

Ipamalas ang ating ngiti lalo na sa mga nagsisilbi: sa mga pagod ngunit kumakayod na serbidor sa mga kainan, tindahan at nagbebenta ng BULGAR, sa sikyo at tsuper, sa mga magulang, kapatid, anak, at katrabaho. 

Kung magagawa ng bawat nilalang na maiwaksi ang pagiging makasarili at dalisay na makapagpangiti, lalo na dahil sa paggawa ng tama nang may ngiti, liliwanag hindi lamang ang ating pisikal na anyo kundi pagpapalain rin ang ating mga buhay at kinabukasan.

---

Kung may reaksyon, sumbong o katanungan, sumulat sa ASINTADO ni Judith Sto. Domingo sa BULGAR Bldg., 538 Quezon Ave., Quezon City o mag-email sa asintado.bulgar@gmail.com.