Masamang epekto ng noise pollution sa kalusugan

ni Dr. / Atty. Erwin P. Erfe, M.D. - @Sabi ni Doc | August 18, 2022

Dear Doc Erwin,

Ako ay isang ina na may anak na nag-aaral sa pampublikong eskwela. Sa darating na pasukan ay nasa Grade 3 na ang aking anak na lalaki.

Itong nakalipas na taon ay bumaba ang mga grades ng aking anak. Ayon sa doktor na nag-medical mission sa eskwelahan ay mahina ang pandinig ng aking anak at inirekomenda na siya ay mag-hearing aid. Inirekomenda rin na bawasan ang ingay sa aming bahay at kapaligiran dahil ito raw ay malaki ang epekto sa kalusugan ng bata.

May kinalaman ba ang ingay sa pagkabingi ng aking anak? May epekto ba ang ingay sa kapaligiran sa kalusugan ng aking anak? Sana ay mabigyan ninyo ng sagot ang aking mga katanungan. - Victoria

Sagot

Maraming salamat Victoria sa iyong pagliham sa Sabi ni Doc.

Malaking bagay ang nagawa ng doktor na sumuri sa iyong anak. Ito ay dahil sa nakita niya na ang pagkabingi ng iyong anak ay maaaring dahil sa ingay sa kapaligiran o noise pollution.

Malaki ang epekto ng noise pollution sa kalusugan ng iyong anak. Ayon sa scientific article sa journal ng Environmental Health Perspectives na inilathala noong Marso 2000 ay sinabi ng mga siyentipiko sa Europa na may scientific evidence na ang noise pollution ay dahilan ng pagkabingi, high blood pressure, sakit sa puso, pagkainis, hindi makatulog at pagbaba ng school performance ng kabataan. Bagama’t mahina pa ang lumalabas na ebidensya, maaring may epekto rin ang noise pollution sa immune system at maaaring may kaugnayan din ito sa mga birth defects.

May epekto rin ang noise pollution sa mental health. Ang resulta ng mga pag-aaral ay nagpapakita na ang noise pollution ay lalong nagpapalakas ng ating stress response. Ang ibig sabihin nito ay lalo tayo nagiging sensitive sa stress. Malaki rin ang epekto nito sa ating pagtulog dahil nababawasan nito ang lalim at himbing ng ating pagtulog.

Sa pag-aaral sa India ng mga environmental engineers na inilatha noong 2018, ang noise pollution ay maaaring magpataas ng blood pressure at magpalapot ng dugo. Maaari rin maging dahilan ito ng pagkakasakit sa puso. Sa pag-aaral sa Canada ay nakita ng mga siyentipiko na mas madalas ang sakit na preeclampsia (ang pagtaas ng blood pressure habang nagbubuntis) sa mga indibidwal na maingay ang kapaligiran.

Ayon sa Harvard School of Public Health, ang noise pollution ang dahilan ng mahigit sa 48,000 na mga bagong kaso taon taon ng sakit sa puso sa europa. Sinabi ni Dr. Ahmed Tawakol, associate professor of medicine sa Massachusetts General Hospital, na may epekto ang noise pollution sa isang parte sa ating utak na maaaring mag-trigger ng stress at inflammation na magiging dahilan ng pagkakasakit sa puso at metabolic diseases, tulad ng diabetes.

Paano maiiwasan ang mga nabanggit na sakit dulot ng noise pollution? Ayon sa mga dalubhasa, maaaring mabawasan ang ingay sa kapaligiran sa pamamagitan ng pagbabawas ng ingay mula sa appliances tulad ng television at radyo. Maaari rin bawasan ang ingay mula sa mga video games at computers. Ang mga lumang gamit sa bahay, tulad ng lumang aircon, refrigerator at electric fan ay dahilan ng ingay sa kapaligiran na maaaring palitan ng bago at mas tahimik na mga appliances. Maaari mo rin pagamitin ang iyong anak ng ear plugs at ear muffs na mga panlaban sa ingay.

---

Maraming Salamat sa inyong pagliham sa Sabi ni Doc at nawa’y magpatuloy sa pagbuti ang inyong kalusugan. Kung may mga katanungan pa, mag-email lamang sa Sabi ni Doc sa e-mail address na erwin.erfe@gmail.com o sa doc.bulgar@gmail.com

Babala sa kalalakihang edad 50 pataas!

ni Dr. / Atty. Erwin P. Erfe, M.D. - @Sabi ni Doc | August 11, 2022

Dear Doc Erwin,

Ako ay 56 years old na empleyado sa pribadong kumpanya. Ilang buwan nang nakaraan ng mag-umpisa akong makaranas ng madalas na pag-ihi at tuwing ako ay umiihi ay nararamdaman ko na may natitira pang ihi sa aking pantog. Dahil dito, minarapat kong magpatingin sa doktor. Ako ay ini-refer sa urologist, na siya namang nag-request ng laboratory tests, kasama ang tumor markers.

Ano ang tumor markers? Bakit kinakailangang mag-request ang doktor ng tumor markers? Sana ay mabigyan ninyo ng sagot ang aking mga katanungan. - Rolando

Sagot

Maraming salamat Rolando sa iyong pagliham sa Sabi ni Doc.

Ang tumor marker ay mga substances, tulad ng protein, na pino-produce ng cancer cells o kaya ng mga normal cells in response sa cancer. Maaari rin mag-produce ng tumor marker ang mga hindi cancerous na tumor.

Maaaring makita ang tumor marker sa dugo, sa ihi o sa ating dumi. Maaari rin itong makita sa mismong tumor (bukol) at sa ibang body fluids, tulad ng tubig sa ating utak (cerebrospinal fluid).

Maraming uri ng tumor markers ang ginagamit ng mga doktor upang makatulong sa panggagamot o makatulong sa diagnosis ng cancer. Halimbawa, ang alpha-fetoprotein (AFP) na makikita sa dugo ay ginagamit para ma-diagnose ang liver cancer at masundan ang response ng pasyente sa gamutan. Ang Bladder Tumor Antigen (BTA) naman ay makikita sa ihi at ginagamit ito upang i-monitor ang cancer sa pantog (bladder). Ang tumor marker na CA 15-3 ay ginagamit sa diagnosis at monitoring ng breast cancer. Ang CA-125 naman na makikita rin sa dugo, tulad ng nabanggit na CA 15-3, ay mahalaga upang ma-diagnose, ma-monitor ang response sa gamutan at malaman kung muling bumalik ang ovarian cancer.

Base sa inyong binanggit na sintomas, maaaring nakararanas kayo ng paglaki ng inyong prostate. Ang mga tumor markers na ni-request ng inyong doktor ay maaaring may relasyon sa inyong prostate. Ang kadalasan na tumor marker upang ma—monitor ang kalagayan ng prostate ay ang Prostate-specific antigen (PSA) at ang Prostatic Acid Phosphatase (PAP).

Ang PSA ay ginagamit ng mga doktor upang makatulong ma—diagnose ang prostate cancer, malaman ang response sa gamutan at ma-monitor kung bumalik ang prostate cancer. Ayon sa National Cancer Institute ng Amerika, ginagamit din ang PSA ng mga doktor bilang screening at monitoring sa kalalakihang may edad na 50 pataas. Bukod sa prostate cancer, maaaring tumaas din ang PSA level kung may prostatitis (pamamaga ng prostate) o kung mayroong paglaki ng prostate (benign prostatic hyperplasia).

Matapos ninyong magpa-laboratory examination at tumor marker test ay kinakailangan bumalik at muling kumunsulta sa inyong doktor upang maipaliwanag sa inyo ang resulta ng examination ng mga tumor markers. Ang interpretasyon ng tumor markers ay ginagawa matapos ang iba pang diagnostic examination, tulad ng physical examination at imaging tests.

---

Maraming Salamat sa inyong pagliham sa Sabi ni Doc at nawa’y magpatuloy sa pagbuti ang inyong kalusugan. Kung may mga katanungan pa, mag-email lamang sa Sabi ni Doc sa e-mail address na erwin.erfe@gmail.com o sa doc.bulgar@gmail.com

Diabetes at paano ito maiiwasan?

ni Dr. / Atty. Erwin P. Erfe, M.D. - @Sabi ni Doc | August 6, 2022

Dear Doc Erwin,

Ako ay 46 years old at sabi sa akin ng company physician ay slightly overweight. Nagbigay ng request for laboratory examinations ang aming doktor upang aniya'y ma-monitor ang aking blood sugar. May family history kami ng diabetes. Ang aking ina ay namatay dahil sa komplikasyon ng kanyang diabetes. May paraan ba na ako ay makaiwas sa diabetes? Ano ang prediabetes? Narinig ko ito na binanggit ng doktor. Ano ang kaibahan nito sa diabetes? - Zinia

Sagot

Maraming salamat Zinia sa iyong pagliham sa Sabi ni Doc.

Ang diabetes mellitus o “diabetes” sa madaling salita ay kondisyon, kung saan abnormal na tumataas ang glucose level ( o blood sugar) sa ating dugo. Maaari itong mangyari kung walang insulin o kulang ang insulin na pino-produce ng ating katawan o kaya ay hindi maayos na nagagamit ng ating katawan ang insulin. Ang unang kondisyon ay tinatawag na Diabetes mellitus Type 1 at ang pangalawang kondisyon ay Diabetes mellitus Type 2.

May iba pang uri ng diabetes, tulad ng gestational diabetes at latent autoimmune diabetes. Ang binanggit ng iyong doktor na “prediabetes” ay kondisyon, kung saan umpisa ng tumataas ang iyong blood sugar level. Kadalasa'y wala itong sintomas na mararamdaman at ang fasting blood sugar level ay nasa 100 hanggang 125 mg/dL. Kung hindi ito mapipigilan ay mauuwi ang prediabetes sa diabetes.

May risk factors sa prediabetes. Ang iyong pagiging overweight ay kondisyon na magpapataas ng posibilidad na ikaw ay magkaroon ng prediabetes.

Ang edad mo na higit sa 45 years old at ang pagkakaroon ng magulang na may diabetes ay mga risk factors din. Dahil sa mga nabanggit ay mataas ang posibilidad na ikaw ay magka-prediabetes at kalaunan ay magkaroon ng diabetes.

Maaari mo bang maiwasan ang prediabetes at ang diabetes? Maraming research studies sa Amerika, Finland at sa China na nagpapakita na ang diabetes at prediabetes ay mga “preventable diaseases” - Ito ay mga sakit na maaring maiiwasan.

Ayon sa pag-aaral na tinawag na Nurses’ Health Study kung saan pinag-aralan ng mga researchers ang 85,000 na mga babaeng nurses, mapapababa ang posibilidad na magkaroon ng sakit na prediabetes at diabetes.

Nakita sa resulta ng pag-aaral na ito na mga nurses na tama ang timbang (hindi overweight), may healthy diet, nag-e-exercise ng 30 minuto o higit pa kada araw, hindi naninigarilyo at umiinom ng alak na katamtaman lamang, ang indibidwal na mababa ang posibilidad (low risk) na magkasakit ng prediabetes at diabetes. Ganito rin ang naging resulta ng pag-aaral sa kalalakihan na tinawag na Health Professionals Follow-up Study.

Ang magandang katanungan ay maaari bang ma-reverse ang diabetes o prediabetes? Kung ang ibig sabihin ng reverse ay maitigil ang gamot sa diabetes matapos ng mga lifestyle changes (pagkontrol ng timbang, healthy diet at exercise), marami ng reports na na-reverse nila ang diabetes. Ito ay posible sa prediabetes, diabetes mellitus Type 2 at sa gestational diabetes.

---

Maraming Salamat sa inyong pagliham sa Sabi ni Doc at nawa’y magpatuloy sa pagbuti ang inyong kalusugan. Kung may mga katanungan pa, mag-email lamang sa Sabi ni Doc sa e-mail address na erwin.erfe@gmail.com o sa doc.bulgar@gmail.com